मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

षष्ठोऽङ्कः ४०१

**चन्दनकः—**कधं दे संसओ ? ( कथं ते संशयः ? )
वीरकः—

सम्भम-घग्घरकण्ठो तुमं पि जादोऽसि जं तुए भणिदं ।
दिट्ठो मए क्खु अज्जो पुणोवि अज्जा वसन्तसेणेत्ति ॥ २० ॥

( सम्भ्रम-घर्घर-कण्ठस्त्वमपि जातोऽसि यत्त्वया भणितम् ।
दृष्टो मया खलु आर्यः पुनरप्यार्या वसन्तसेनेति ॥ २० ॥ )

एत्थ मे अप्पच्चओ । ( अत्र मे अप्रत्ययः । )
**चन्दनकः—**अरे ! को अप्पच्चओ तुह ? वअं दक्खिणत्ता अव्वत्तभा-
भासिणो । खस-खत्ति-खडो-खडट्ठविलेङ्क-कण्णाट-कण्ण-प्पावरण-दविड-

---

चन्दनक—तुम्हें सन्देह क्यों हो गया ?

**अन्वयः—**त्वम्, अपि, सम्भ्रमघर्घरकण्ठः, जातः, असि, यत्, त्वया, (प्रथमम्) भणितम्, मया, खलु, आर्यः, दृष्टः, पुनरपि, आर्या, वसन्तसेना, दृष्टा, इति [ भणितम् ] ॥ २० ॥

**शब्दार्थ—**त्वम् = तुम चन्दनक, अपि = भी, संभ्रमघर्घरकण्ठः = घबड़ाहट के कारण घरघराहट युक्त कण्ठवाले, जातः = बन गये, असि = हो, यत् = क्योंकि, त्वया = तुमने, ( प्रथमम् = पहले ) भणितम् = कहा, मया = मैंने [ चन्दनक ने ], खलु = निश्चितरूपसे, आर्यः = आर्य चारुदत्त को, दृष्टः = देख लिया, पुनरपि = इसके बाद फिर, आर्या = सम्माननीय, वसन्तसेना = वसन्तसेना को, [ दृष्टा = देखा ] ॥ २० ॥

अर्थ—वीरक—
घबराहट के कारण तुम भी घरघराहटयुक्त कण्ठवाले बन गये हो, अर्थात् तुम साफ साफ नहीं बोल पा रहे हो, क्योंकि पहले तुमने कहा कि आर्य [ चारुदत्त ] को देख लिया, फिर [ कहा कि ] आर्या वसन्तसेना को देखा ॥ २० ॥

इस [ दो प्रकार की बातों ] में मुझे सन्देह है ।

टीका—वीरकः संशयहेतुं प्रतिपादयति—सम्भ्रमेति । त्वम् = चन्दनकः अपि; सम्भ्रमेण = व्यग्रतया, घर्घरध्वनियुक्तः कण्ठः गलविवरं यस्य तादृशः, जातः = भूतः, असि = भवसि, यत् = यस्मात्, त्वया = चन्दनकेन, [ प्रथमम् ] भणितम् = उक्तम्, मया = चन्दनकेन, खलु = निश्चयेन, आर्यः = माननीयः चारुदत्त इति भावः, दृष्टः = अवलोकितः, पुनरपि = तदनन्तरम्, आर्या = सम्मान्या, वसन्तसेना, दृष्टेति शेषः । एवञ्च द्विविधप्रतिवचनमेव मम सन्देहहेतुरिति भावः । गीतिः वृत्तम् ॥ २० ॥

शब्दार्थ—अप्रत्ययः = अविश्वास, अव्यक्तभाषिणः = अस्पष्ट बोलने वाले, प्रलोकयामि=ठीक से देख लेता हूँ, प्रत्ययितः = विश्वस्त, अपक्रामति=भाग कर

२६ मृ०