मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

षष्ठोऽङ्कः

४०५

वीरकः—अरे चन्दणआ ! तुमं पि माणिज्जन्तो अप्पणोकेरिकं जादिं ण सुमरेसि ? ( अरे ! चन्दनक ! त्वमपि मान्यमान आत्मनः जातिं न स्मरसि ? )

चन्दनकः—अरे का मह चन्दणअस्स चन्दविसुद्धस्स जादी ? ( अरे ! का मम चन्दनकस्य चन्द्रविशुद्धस्य जातिः ? )

वीरकः—को भणउ ? ( को भणतु ? )

चन्दनकः—भणउ भणउ । ( भणतु, भणतु ? )

( वीरकः नाट्येन संज्ञां ददाति । )

चन्दनकः—अरे ! किं णेदं । ( अरे ! किन्नु इदम् । )

वीरकः—अरे ! सुणाहि सुणाहि । ( अरे ! शृणु शृणु । )

जादी तुज्झ विसुद्धा मादा भेरी पिदा वि दे पड़हो ।
दुम्मुह ! करडअ-भादा तुमं पि सेणावई जादो ॥ २३ ॥
( जातिस्तव विशुद्धा माता भेरी पितापि ते पटहः ।
दुर्मुख ! करटकभ्राता त्वमपि सेनापतिर्जातः ॥ २३ ॥ )

---

विशेषे, व्यापृतः=संलग्नः, करः=हस्तः यस्य तादृशः, नापित इति भावः, त्वम्=वीरकः, अपि, सेनापतिः=बलपतिः, जातः=भूतः, असि । नापितत्वेऽपि भाग्यवशात् सैनापत्येऽभिषिक्त इति भावः । आर्या वृत्तम् ॥ २२ ॥

अर्थ—वीरक—अरे चन्दनक ! माननीय तुम भी अपनी जाति को याद नहीं करते हो ?

चन्दनक—अरे ! चन्दन के समान पवित्र मेरी कौन सी जाति है ?

वीरक—कौन बताये ।

चन्दनक—बताओ, बताओ ।

( वीरक अभिनय के साथ इशारा करता है । )

चन्दनक—अरे ! यह क्या है ?

वीरक—अरे ! सुन, सुन ।

अन्वयः—तव, जातिः, विशुद्धा, भेरी, ते, माता, ते, पिता, अपि, पटहः, दुर्मुख ! करटकभ्राता, त्वम्, अपि, सेनापतिः, जातः ॥ २३ ॥

शब्दार्थ—तव=तुम्हारी, जातिः = जाति, विशुद्धा=अत्यन्त पवित्र है, भेरी=दुन्दुभी, ते=तुम्हारी चन्दनक की, माता=माँ, है, ते=तुम्हारा, पिता=पिता, अपि=भी, पटहः=ढोल है; दुर्मुख !=अरे बकवादी, करटकभ्राता=करटक [ चमड़ा का एक बाजा ] के भाई, त्वम्=तुम, अपि = भी, सेनापतिः = सेनापति, जातः = बन गये, हो ॥ २३ ॥