भारतकोश
मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 494, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 494

४०६ | मृच्छकटिकम्

चन्दनकः-- (सक्रोधम्) अहं चन्दणओ चम्मारओ ! ता पलोएहि पवहणं । (अहं चन्दनकश्चर्मकारः ! तत् प्रलोकय प्रवहणम् ।)

वीरकः-- अरे पवहणवाहआ ! पडिवत्तावेहि पवहणं, पलोइस्सं । (अरे ! प्रवहणवाहक ! परिवर्त्तय प्रवहणं, प्रलोकयिष्यामि ।)

(चेटस्तथा करोति । वीरकः प्रवहणमारोढुमिच्छति, चन्दनकः सहसा केशेषु गृहीत्वा पातयति पादेन ताडयति च ।)

वीरकः-- (सक्रोधमुत्थाय) अरे अहं तुए वीसत्थो राआणत्तिं करेन्तो सहसा केसेसु गेण्हिअ पादेण ताडिदो । ता मुण् रे ! अहिअरणमज्झे जइ दे चउरङ्गं ण कप्पावेमि, तदो ण होमि वीरओ । (अरे ! अहं त्वया


अर्थ-- तुम्हारी जाति बहुत पवित्र है, दुन्दुभी तुम्हारी माता है, तुम्हारा पिता भी ढोल है । अरे बकवादी ! करटक के भाई तुम भी सेनापति बन गये हो, अर्थात् चमार होकर भी सेनापति बने हो ॥ २३ ॥

टीका-- चन्दनकस्य चर्मकारत्वजातिलक्षणं सूचयति - तवेति । तव = चन्दनकस्य, जातिः = जन्मगोत्रमूला लोकप्रसिद्धा वा जातिः, विशुद्धा = अत्यन्तपवित्रा, अस्ति, भेरी = दुन्दुभिः, ते = तव चन्दनकस्य, माता = पोषिका, ते = तव, पिता = परिपालकः, अपि, पटहः = ढक्का, चर्मवाद्यविशेषः, अस्ति, दुर्मुख ! = अरे प्रलापिन्, करटस्य = चर्मनिर्मितवाद्यविशेषस्य भ्राता = सहचारी, त्वम् = चन्दनकः अपि, चर्मकारः सन्नपि, सेनापतिः = बलपतिः, जातः = भूतः, असि । चर्मकारजातौ समुत्पन्नोऽपि दैवयोगादेव सेनापतित्वे नियुक्त इति भावः । आर्या वृत्तम् ॥ २३ ॥

शब्दार्थ-- परिवर्त्तयं = घुमाओ, आरोढुम् = चढ़ने के लिये, केशेषु = बालों को, राजाज्ञप्तिम् = राजा की आज्ञा को, अधिकरणमध्ये = न्यायालय के बीच में, चतुरङ्गम् = (१) शिर मूड़ा जाना, (२) कोंड़े लगाना, (३) धन ले लिया जाना और (४) देश से बाहर निकाला जाना, कल्पयामि = करवाता हूँ, शुनकसदृशेन = कुत्ते के समान, अभिज्ञान = पहचान ॥

अर्थ--चन्दनक-- (क्रोध के साथ) मैं चन्दनक चमार हूँ, तो देख लो गाड़ी ।

वीरक-- अरे गाड़ीवाले ! घुमाओ गाड़ी, मैं अच्छी तरह देखूँगा ।

(चेट उसी प्रकार गाड़ी घुमाता है ।)

(वीरक गाड़ी पर चढ़ना चाहता है, अचानक चन्दनक बाल पकड़कर गिरा देता है और पैर से पीटता है ।)

अर्थ--वीरक-- (क्रोध के साथ उठकर) अरे ! राजा के विश्वस्त और राजा की आज्ञा का पालन करनेवाले मुझको तुमने अचानक बाल पकड़कर पैर से