भारतकोश
मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 497, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 497

षष्ठोऽङ्कः ४०६

आर्यकः—

चन्दनश्चन्द्रशीलाढ्यो दैवादद्य सुहृन्मम । चन्दनं भोः ! स्मरिष्यामि सिद्धादेशस्तथा यदि ॥ २६ ॥

चन्दनकः—

अभअं तुह देउ हरो विण्हू बम्हा रवी अ चन्दो अ । हत्तूण सत्तूवक्खं सुम्भ-णिसुम्भे जधा देवी ॥ २७ ॥


**विमर्श—**विज्ञप्ता --इसके दो अर्थ हैं ( १ ) चन्दनक द्वारा प्रार्थित, ( २ ) जिसको चन्दनक ने पहचान लिया है। प्रत्ययिता —प्रत्ययः संजातः अस्याः सा । जिसको अपनी रक्षा का विश्वास उत्पन्न करा दिया गया है। 'भणामि' यह उत्तम पुरुष एकवचन और 'ब्रूमः' यह उत्तम पुरुष बहुवचन का एक साथ प्रयोग सामान्यतया असंगत है किन्तु 'अस्मदो द्वयोश्च' (पा. सू. १।२।५६) के अनुसार ऐसा वचनव्यत्यय भी हो सकता है ॥ २५ ॥

**अन्वयः—**चन्द्रशीलाढ्यः, चन्दनः, दैवात्, अद्य, मम, सुहृत् [जातः], भोः !, यदि, सिद्धादेशः, तथा, [ तदानीम् ] चन्दनम्, स्मरिष्यामि ॥ २६ ॥

**शब्दार्थ—**चन्द्रशीलाढ्यः = चन्द्रमा के समान स्वच्छ स्वभाववाला, चन्दनः= चन्दनक, दैवात् = भाग्यवश, अद्य=आज, मम=मेरा, आर्यक का, सुहृत्=मित्र, [ जातः=बन गया है ], भोः !=हे मित्र !, यदि=अगर, सिद्धादेशः=सिद्ध महापुरुष की भविष्यवाणी, तथा=वैसा ही अर्थात् सत्य होती है, तदा=उस समय, चन्दनम्= चन्दनक को, स्मरिष्यामि=याद करूँगा ॥ २६ ॥

**अर्थ—आर्यक—**चन्द्रमा के समान उज्ज्वल स्वभाववाले चन्दनक तुम आज संयोगवश मेरे मित्र बन गये हो। हे मित्र चन्दनक ! यदि उस सिद्ध-महापुरुष की भविष्यवाणी सच निकलती है तो चन्दनक को [अवश्य] याद रखूंगा ॥२६॥

**टीका—**चन्दनककृतमुपकारं भविष्यति कालेऽपि राज्यप्राप्त्यवसरेऽवश्यं स्मरिष्यतीति सूचयति —चन्दन इति। चन्द्रवत्=सुधांशुवत् शीलेन=सत्स्वभावेन, आढ्यः=सम्पन्नः, चन्दनः=चन्दनकः, दैवात्=भाग्यात्, अद्य=अस्मिन् दिने, मम=गोपालदारकस्य, आर्यकस्य, सुहृद् = मित्रम्, जात इति शेषः, भोः !=हे मित्र !, यदि=चेत्, सिद्धादेशः=सिद्धिसम्पन्नस्य महापुरुषस्य भविष्यत्कथनम्, तथा=सत्यमिति यावत्, तदा=तस्मिन् काले, राज्यप्राप्तौ सत्यामिति भावः, चन्दनम्=साम्प्रतिक-सहायकं चन्दनकम्, स्मरिष्यामि=स्मरणविषयीकरिष्यामि, उचित-सम्मान-प्रदानार्थमिति भावः। अत्रोपमालंकारः, पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥ २६ ॥

**अन्वयः—**हरः, विष्णुः, ब्रह्मा, रविः, चन्द्रः, च, तव, अभयम्, ददातु, शुम्भनिशुम्भौ, हत्वा, देवी, यथा, (तथैव), शत्रुपक्षम्, [हत्वा, विजयस्व] ॥ २७ ॥