मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

४२० | मृच्छकटिकम्

चारुदत्तः—किं घोषादानीय योऽसौ राज्ञा पालकेन बद्धः ?
आर्यकः—अथ किम् ।
चारुदत्तः—

विधिनैवोपनीतस्त्वं चक्षुर्विषयमागतः ।
अपि प्राणानहं जह्यां न तु त्वां शरणागतम् ॥६॥

( आर्यको हर्षं नाटयति )
चारुदत्तः—वर्द्धमानक ! चरणान्निगडमपनय ।
चेटः—जं अज्जो आणवेदि । ( तथा कृत्वा ) अज्ज ! अवणीदाइं णिगलाइं । ( यदार्य आज्ञापयति । ) ( आर्य ! अपनीतानि निगडानि । )

---

चारुदत्त—क्या जिसे राजा पालक ने अहीरों की बस्ती से पकड़ कर जेल में बन्द करा दिया था ?
आर्यक—हां, वही ।

अन्वयः—विधिना, एव, उपपन्नः, त्वम्, चक्षुर्विषयम्, आगतः, अहम्, प्राणान्, अपि, जह्याम्, तु, शरणागतम्, त्वाम्, न, [ जहामि ] ॥ ६ ॥

शब्दार्थ—विधिना = भाग्य से, एव=ही, उपनीतः = लाये गये, त्वम्=तुम आर्यक, चक्षुर्विषयम्=दर्शन के विषय को, आगतः=प्राप्त हुये हो, दिखाई दिये हो, अहम् = मैं चारुदत्त, प्राणान् = अपने प्राणों को, अपि = भी, जह्याम् = छोड़ दूँ, तु = किन्तु, शरणागतम् = शरण में आये हुये, त्वाम् = तुम को, न=नहीं, [ छोड़ सकता ] ॥ ६ ॥

अर्थ—चारुदत्त—
भाग्य द्वारा ही लाये गये तुम मेरे नेत्रों के विषय बने हो, दिखाई पड़ रहे हो, मैं अपने प्राणों को भी छोड़ दूँ किन्तु शरण में आये हुये तुम [ आर्यक ] को नहीं छोड़ सकता । ( तुम्हारी जीवनरक्षा अवश्य करूँगा । ) ॥ ६ ॥

टीका—विधिना=भाग्येन, एव उपनीतः=अत्र प्रापितः, त्वम्=आर्यकः, मम, चक्षुषोः = नेत्रयोः, विषयम् = गोचरम्, आगतः=प्राप्तः, असि, अहम् = चारुदत्तः, प्राणान्=अशून्, अपि, जह्याम्=त्यजेयम्, तु=परन्तु, शरणे=रक्षणे, आगतम्=प्रपन्नम्, त्वाम्=आर्यकम्, न=नैव, जहामीत्यर्थः । स्वकीयप्राणपरित्यागेनापि तव जीवन-रक्षां करिष्यामीति भावः । पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥ ६ ॥

( आर्यक हर्ष का अभिनय करता है । )
अर्थ—चारुदत्त—वर्धमानक ! पैर से बेंडी हटा दो ।
चेट—आर्य की जो आज्ञा । ( पैर की बेड़ी हटा कर ) आर्य ! बेड़ियाँ हटा दीं ।