भारतकोश
मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 510, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 510
४२२मृच्छकटिकम्

चारुदत्त : — क्षेमेण व्रज बान्धवान्, — आर्यकः — ननु मया लब्धो भवान् बान्धवः । चारुदत्तः — स्मर्त्तव्योऽस्मि कथान्तरेषु भवता,— आर्यकः — स्वात्मापि विस्मर्यते ? चारुदत्तः — त्वां रक्षन्तु पथि प्रयान्तममराः,— आर्यकः — संरक्षितोऽहं त्वया । चारुदत्तः — स्वैर्भाग्यैः परिरक्षितोऽसि —, आर्यकः — ननु हे ! तत्रापि हेतुर्भवान् ॥ ७ ॥

अन्वयः – क्षेमेण, बान्धवान्, व्रज। ननु, मया, भवान्, बान्धवः, लब्धः। भवता, कथान्तरेषु स्मर्त्तव्यः। स्वात्मा, अपि, विस्मर्यते ? पथि, प्रयान्तम्, त्वाम्, अमराः, रक्षन्तु, अहम्, त्वया, रक्षितः। स्वैः भाग्यैः, परिरक्षितः, असि, ननु, हे, तत्र, अपि, भवान्, हेतुः ॥ ७ ॥

शब्दार्थ--क्षेमेण = कुशलतापूर्वक, बाधवान् = बन्धुबान्धवों के पास, व्रज = जाइये। ननु = निश्चित ही, मया = मुझे, भवान् = आप चारुदत्त, बान्धवः = बान्धव, लब्धः = प्राप्त हो गये। भवता = आप (आर्यक) द्वारा, कथान्तरेषु = अन्य बातचीत के प्रसंग में, अस्मि स्मर्त्तव्यः = मेरी याद करनी चाहिये। स्वात्मा = अपनी आत्मा, अपि = भी, विस्मर्यते = भुलाई जाती है ?, पथि = मार्ग में, प्रयान्तम् = जाते हुये, त्वाम् = तुम्हारी (आर्यक की), अमराः = देवता लोग, रक्षन्तु = रक्षा करें, अहम् = मुझ आर्यक की, त्वया = तुम [चारुदत्त] ने, रक्षितः = रक्षा की है, स्वैः = अपने [आर्यक के], भाग्यैः = भाग्य से, परिरक्षितः = सुरक्षित, असि = हो, ननु = निश्चित ही, तत्र = उसमें, अपि = भी, भवान् = आप [चारुदत्त] ही, हेतुः = कारण, हैं ॥ ७ ॥

अर्थ--चारुदत्त — कुशलता के साथ अपने बन्धुओं के पास जाइये। आर्यक — निश्चित ही मैंने आपको बन्धु पा लिया है। चारुदत्त — अन्य प्रसङ्गों में मुझे भी याद करना। आर्यक — क्या अपनी आत्मा भी भुलाई जाती है ? चारुदत्त — मार्ग में जाते हुये तुम्हारी रक्षा देवता करें। आर्यक — मेरी रक्षा तो आपने ही कर दी। चारुदत्त — अपने भाग्य से सुरक्षित हो। आर्यक — मित्रवर ! इसमें भी तो आप ही कारण हैं।

टीका--साम्प्रतं प्रयाणसमये आर्यकचारुदत्तौ परस्परं शिष्टाचारं विधातुमुक्तिप्रत्युक्तिभ्यां प्रतिपादयतः—क्षेमेणेति । क्षेमेण = आर्यक ! त्वं कुशलेन, बान्धवान् = आत्मीयान्, व्रज = याहि। आर्यकः प्रतिवदति-ननु भोः = निश्चयेन, मित्रवर !,

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक) · पृष्ठ 510, कुल 760 में से · BharatKosha