मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

सप्तमोऽङ्कः ४२३

चारुदत्तः— यत्, उद्यते पालके महती रक्षा न वर्त्तते, तत् शीघ्रमपक्रामतु भवान् ।

आर्यकः — एवं पुनर्दर्शनाय । ( इति निष्क्रान्तः )

चारुदत्तः —

कृत्वैवं मनुजपतेर्महद्व्यलीकं
स्थातुं हि क्षणमपि न प्रशस्तमस्मिन् ।
मैत्रेय ! क्षिप निगडं पुराणकूपे
पश्येयुः क्षितिपतयो हि चारदृष्ट्या ॥ ८ ॥

भवान्=चारुदत्तः, मया = आर्यकेण, बान्धवः=आत्मीयः, लब्धः=प्राप्तः, 'राजद्वारे श्मशाने च यस्तिष्ठति सः बान्धवः' इत्याद्युक्तेः। चारुदत्तो ब्रूते-भवता=आर्यकेण त्वया, कथान्तरेषु=अन्यविषयकवार्ताप्रसङ्गेषु, स्मर्त्तव्यः=स्मरणीयः, अस्मि=अहम्, अत्र 'अहमर्थकः 'अस्मि' इति अव्ययशब्दः । आर्यकः प्रतिब्रूते— स्वात्मा अपि=निजात्मा अपि, विस्मर्यते=विस्मरणीयो भवति ? चारुदत्तः शुभमांशसति-पथि=मार्गे, प्रयान्तम्=व्रजन्तम्, त्वाम्=आर्यकम्, अमराः=देवाः, रक्षन्तु=अवन्तु, त्रायन्ताम्, आर्यकः प्रतिवदति--अहम्=आर्यकः, त्वया=चारुदत्तेन, संरक्षितः=परित्रातः, चारुदत्तः स्वस्य हेतुत्वं निराकरोति-स्वैः = निजैः, भाग्यैः=भागधेयैः, परिरक्षितः=परित्रातः, असि, आर्यकस्तत्रापि चारुदत्तस्यैव हेतुत्वमङ्गीकर्तुं प्रतिवदति ननु=निश्चये, हे=भोः मित्र !, तत्रापि=तादृशक्षणेऽपि, भवान्=चारुदत्तः, एव, हेतुः=कारणमिति भावः । एवञ्च भवानेव मे मुख्यः परित्रातेति आर्यकस्याशयः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ७ ॥

विमर्श— यहां उक्ति-प्रत्युक्ति के माध्यम से आर्यक की कृतज्ञता और चारुदत्त की महानुभावता का अति सुन्दर चित्रण किया गया है ॥ ७ ॥

अर्थ—चारुदत्त— चूंकि पालक राजा (आपको पकड़ने के लिये) उद्यत है और सुरक्षा की व्यवस्था नहीं है अतः आप शीघ्र ही चले जाइये ।

आर्यक— अच्छा, फिर दर्शन करने के लिये (आशा बनाये हुये) जा रहा हूँ । (यह कहकर निकल जाता है ।)

अन्वयः— एवम्, मनुजपतेः, महत्, व्यलीकम्, कृत्वा, अस्मिन् (स्थाने) क्षणम्, अपि, स्थातुम्, न, हि, प्रशस्तम्, मैत्रेय; निगडम्, पुराणकूपे, क्षिप, हि; क्षितिपतयः, चारदृष्ट्या, पश्येयुः ॥ ८ ॥

शब्दार्थ— एवम्=पूर्वोक्त प्रकार का, मनुजपतेः=राजा पालक का, महत्=बहुत बड़ा, व्यलीकम्=अपराध, कृत्वा=करके, अस्मिन्=इस स्थान पर, उद्यान में, क्षणम्=थोड़ी देर, अपि=भी, स्थातुम्=रुकना, न हि=निश्चित रूप से नहीं,