मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

४३० | मृच्छकटिकम्

विटः--काणेलीमातः ! न युक्तं निर्वेद-धृत-कषायं भिक्षुं ताडयितुम्। तत् किमनेन। इदं तावत् सुखोपगम्यमुद्यानं पश्यतु भवान्।

अशरण-शरण-प्रमोदभूतैर्वनतरुभिः क्रियमाण-चारु-कर्म।
हृदयमिव दुरात्मनामगुप्तं नवमिव राज्यमनिर्जितोपभोग्यम् ॥ ४ ॥

[विट--काणेली के बच्चे ! वैराग्य के कारण गेरुआ रंग के वस्त्र धारण करने वाले संन्यासी को पीटना ठीक नहीं है। तो इससे क्या लाभ ? आनन्दपूर्वक उपभोग करने योग्य इस बगीचे को आप देखिये।

अन्वयः-- अशरणशरणप्रमोदहेतुभूतैः, वनतरुभिः, क्रियमाणचारुकर्म, दुरात्मनाम्, हृदयम्, इव, अगुप्तम्, नवम्, राज्यम्, इव, अनिर्जितोपभोग्यम्, [ इदम्, उद्यानम्, पश्यतु ] ॥ ४ ॥

शब्दार्थ-- अशरण-शरण-प्रमोद-हेतुभूतैः = बेघर लोगों के घर और आनन्दस्वरूप, वनतरुभिः = जगल के वृक्षों के द्वारा, क्रियमाणचारुकर्म = जिसमें सुन्दर कार्य किया जा रहा है ऐसे, दुरात्मनाम् = दुष्टों के, हृदयम् इव = हृदय के समान, अगुप्तम् = अनियन्त्रित, नवम् = नये, राज्यम् इव = राज्य के समान, अनिर्जितोपभोग्यम् = उपभोगयोग्य सभी वस्तुओं को समुचित रूप से वश में न किये गये, [ इदम् = इस, उद्यानम् = बगीचे को, पश्यतु = देखिये ] ॥ ४ ॥

अर्थ-- बेघर लोगों के घर और आनन्दस्वरूप वन के वृक्षों के द्वारा जिसमें सुन्दर कार्य किया जा रहा है, जो दुष्टों के हृदय के समान अनियन्त्रित [ स्वेच्छया विहारयोग्य ] है, जो नये [ तत्काल-प्राप्त ] राज्य के समान उपभोगयोग्य वस्तुओं को अच्छी तरह वश में नहीं किये हुये हैं, अथवा बिना जीता हुआ और सभी के उपभोग के योग्य है, ऐसे बगीचे को देखिये ॥ ४ ॥

टीका-- विटः उद्यानस्य सुखोपगम्यतां प्रतिपादयति-अशरणेति। अशरणानाम् = गृहरहितानाम्, 'शरणं गृहरक्षितोः' इत्यमरः, शरणैः = आश्रयैः, तथा प्रमोदहेतुभूतैः = आनन्दस्वरूपैः वनतरुभिः = उद्यानस्थवृक्षैः, क्रियमाणम् = सम्पाद्यमानम्, चारु = रमणीयम्, कर्म = कार्यम्, [ पुष्पफलादिदानात् छायादिदानाच्चेति भावः, ] यत्र, तादृशम्, दुरात्मनाम् = दुष्टानाम्, हृदयम् = चित्तम्, इव = तुल्यम्, अगुप्तम् = अनियन्त्रितम्, स्वेच्छापूर्वकविहारयोग्यम्, तथा, नवम् = नवीनम्, सद्य एव विजितम्, राज्यम् = साम्राज्यम्, इव = यथा, अनिर्जितम् = शासनेन अनायतीकृतम्, उपभोग्यम् = सर्वजनभोगयोग्यम्, इदम्, उद्यानं पश्यतु भवानिति गद्यस्थेनान्वयः कार्यः। उपमालंकारः, पुष्पिताग्रा वृत्तम् ॥ ४ ॥

शब्दार्थ-- उपासकः = सेवा करने वाला, बुद्ध का पुजारी, आक्रोशति = गाली दे रहा है, धन्यः = प्रशंसनीय, पुण्यः = पवित्र, श्रावकः = स्तुतिकर्ता चारण, कोष्ठकः =