मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 521, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंअष्टमोऽङ्कः ४३३
शब्दार्थ—अस्य = इस बौद्ध भिक्षु की, ललाटच्छविः = मस्तक की कान्ति [ रूप ], अद्य = आज, अपि = भी, केशविरहात् = बालों के न होने [ मूड़े जाने ] के कारण, तथैव = पूर्ववत्, गौरी = गोरी [ सामान्य रंगवाली ] है, कालस्य = समय के, अल्पतया = कम होने के कारण, अर्थात् कुछ ही समय पहले संन्यासी बनने के कारण, स्कन्धे = कन्धे पर, चीवरकृतः = कपड़े [ पहनने ] के कारण किया गया, किणः = निशान, ढट्ठा, च = भी, न = नहीं, जातः = बन पाया है, कषायवस्त्ररचना = गेरुआ रंग के वस्त्र पहनना, च = भी, न = नहीं, अभ्यस्ता = अभ्यास कर पाया है, सीख पाया है, दूरम् = बहुत अधिक, निगूढान्तरम् = शरीर के मध्य भाग को ढकने वाला, पटोच्छ्रयात् = कपड़े की लम्बाई के कारण, प्रशिथिलम् = बहुत ढीला-ढाला, वस्त्रान्तम् = कपड़े का छोर, च = भी, स्कन्धे = कन्धे पर, न = नहीं, सन्तिष्ठते = रुक पा रहा है ॥ ५ ॥
अर्थ—विट— इसमें जानना क्या है ? देखिये—
इसके शिर की छवि ( रंग ) आज भी केशों के न होने से पहले के समान ही गोरी है । [ सामान्य रंग वाली है । ] थोड़ा ही समय बीतने के कारण इसके कन्धे पर कपड़े [ पहनने ] के कारण ढट्ठा ( निशान ) भी नहीं बन पाया है, गेरुआ वस्त्र पहनने का भी अभ्यास नहीं है । बहुत दूर तक शरीर के मध्य भाग को ढकने वाला, कपड़े की लम्बाई के कारण बहुत ढीला-ढाला, कपड़े का छोर [ किनारा ] भी कन्धे पर नहीं रुक पा रहा है ॥ ५ ॥
टीका—विटोऽचिर-प्रव्रजितत्वं प्रदर्शयति—अद्येति । अस्य = पुरोवर्त्तमानस्य भिक्षुकस्य, ललाटच्छविः = मस्तकस्य कान्तिः, केशविरहात् = केशानां मुण्डनात्, तथैव = संन्यासग्रहणात् पूर्वं यथासीत् तद्वदेव, गौरी = गौरवणां, उज्ज्वलेति भावः, इदमचिरमुण्डने एव सम्भवति । कालस्य = संन्यासग्रहणसमयस्य, अल्पतया = अचिरतया, सत्त्वरमेव प्रव्रजितत्वेनेत्यर्थः, स्कन्धे = अंसदेशे, चीवरकृतः = भिक्षुवस्त्र-विशेषधारणेन कृतः, किणः = चिह्नविशेषः शुष्कव्रणमिति भावः, च, न = नैव, जातः = सम्पन्नः, कषायवस्त्ररचना = कषायवस्त्रधारणम्, वसनानां कषायीकरणं वा, न = नैव अभ्यस्ता = परिशिक्षिता, दूरम् = अत्यधिकम्, निगूढम् = आच्छादितम् अन्तरम् = शरीरमध्यदेशः, येन तादृशम्, वस्त्रान्तम् = चीवरस्य अन्तभागः, पटोच्छ्रात् = वस्त्रदैर्ध्यात्, प्रशिथिलम् = श्लथत्वं प्राप्तम्, अत एव, स्कन्धे = अंसे, न = नैव, सन्तिष्ठते = स्थातुं प्रभवतीति भावः । अत्रानुमानमलङ्कारः, शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ५ ॥
विमर्श—नवीन बौद्ध संन्यासी का सुन्दर चित्रण है ॥ ५ ॥
२८ मृ०