भारतकोश
मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 525, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 525

अष्टमोऽङ्कः ४३७

शकारः—शुट्ठु भावे भणादि । ( सुष्ठु भावो भणति । )

बहु-कुशुम-विचित्तदा अ भूमी कुशुम-भलेण विणामिदा अ लुक्खा । दुम-शिहल-लदा-अ-लम्बमाणा पणश-फला विश वाणला ललन्ति ॥ ८ ॥ ( बहुकुसुमविचित्रिता च भूमिः कुसुमभरेण विनामिताश्च वृक्षाः । द्रुम-शिखर-लताव-लम्बमानाः पनसफलानीव वानरा ललन्ति ॥ ८ ॥ )


**समन्तादालिङ्गिताः, अमी=**एते, **वृक्षाः,=**तरवः, **नृपाज्ञया=**राज्ञोऽनुशासनेन, **आदेशेन वा, रक्षिजनैन=**रक्षकलोकेन, **पालिताः=**रक्षिताः, पोषिताः, **सदाराः=**सपत्नीकाः **नराः=**पुरुषाः, **इव=**तुल्याः, **निर्वृतिम्=**सुखम्, **यान्ति=**लभन्ते । अत्र वृक्षाणां नरैः सह साम्यबोधनादुपमालंकारः, वंशस्थबिलं वृत्तम् ॥ ७ ॥

**अन्वयः—**भूमिः, बहुकुसुमविचित्रिता, वृक्षाः, च, कुसुमभरेण, विनामिताः, द्रुमशिखरलतावलम्बमानाः, वानराः, पनसानि, इव, ललन्ति ॥ ८ ॥

**शब्दार्थ—**भूमिः=पृथ्वी, बहुकुसुमविचित्रिता=[ गिरे हुये ] बहुत से फूलों से रंग विरंगी, ( हो गयी है ।) च=और, वृक्षाः=पेड़, कुसुमभरेण=फूलों के भार से, विनामिताः=झुकाये हुये, ( हो गये हैं), द्रुमशिखर-लतावलम्बमानाः=पेड़ों की चोटी की लताओं में लटकने वाले, वानराः=बन्दर, पनसफलानि=कटहल के फल, इव=के समान, ललन्ति=अच्छे लग रहे हैं ॥ ८ ॥

**अर्थ—शकार—**भाव ! आप ठीक ही कहते हैं—

पृथ्वी (गिरे हुये) अनेक फूलों के कारण रंग बिरंगी हो गयी है, और पेड़ फूलों के बोझ से झुकाये हुये हो गये हैं, पेड़ों की चोटियों की लताओं पर लटकने वाले बन्दर कटहल के फल के समान अच्छे लग रहे हैं ॥ ८ ॥

**टीका—**शकारोऽपि स्वबुद्धयनुकूलं सौन्दर्यं वर्णयति-बहुकुसुमेति । **भूमिः=**उद्यानस्य पृथ्वी, **बहुभिः=**पतितैरनेकविधैः, **पुष्पैः=**सुमनोभिः, **विचित्रिता=**शबलिता, विविधवर्णेति भावः, **कुसुमभरेण=**पुष्पाणां भारेण, **विनामिताः=**अवनामिताः, सञ्जाताः, **द्रुमाणां=**वृक्षाणाम्, **ये शिखराः=**अग्रभागाः, **तेषु याः लताः=**व्रततयः, **तासु अवलम्बमानाः=**दोलायमानाः, **वानराः=**कपयः, **पनसफलानि=**कण्टकि-फलानि भाषायाम् 'कटहल' इति प्रसिद्धम्, **इव=**यथा, **ललन्ति=**शोभन्ते । उत्प्रेक्षालंकारः, पुष्पिताग्रा वृत्तम् ॥ ८ ॥

विमर्श—'ललन्ति' इस प्राकृत का संस्कृत रूप 'लोलन्ति' ही शुद्ध है । अथवा स्वार्थिक णिच् करके लययन्ति या लालयन्ति ऐसा भी माना जा सकता है ।

'नम' धातु मित् है अतः ह्रस्व होने से 'विनमिता' यह होना चाहिये ? इसका समाधान यह है कि 'विनामाः कृताः' इस अर्थ में घञन्त 'विनाम' से यह नामधातु का रूप 'तत्करोति तदाचष्टे' इस वातिक से सम्भव है । बन्दरों में कटहल की सम्भावना के कारण उत्प्रेक्षा अलंकार है ॥ ८ ॥