मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 526, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें| ४३८ | मृच्छकटिकम् |
|---|
विटः—काणेलीमतः ! इदं शिलातलमध्यास्यताम् ।
शकारा—एशे म्हि आशिदे । ( इति विटेन सह उपविशति ) भावे ! अज्ज वि तं वशन्तशेणिअं शुमरामि; दुज्जण-वअण विअ हडककादो ण ओशलदि । ( एषोऽस्मि आसितः । भाव ! अद्यापि तां वसन्तसेनां स्मरामि, दुर्जनवचनमिव हृदयान्नापसरति । )
विटः—( स्वगतम् ) तथा निरस्तोऽपि स्मरति ताम् । अथवा—
स्त्रीभिर्विमानितानां कापुरुषाणां विवर्द्धते मदनः ।
सत्पुरुषस्य स एव तु भवति मृदुर्नैव वा भवति ॥ ६ ॥
शकारः—भावे ! कावि वेला थावडकचेडश्श भणिदश्श 'पवहणं
अर्थ—विट—काणेली के बच्चे ! इस शिलाखण्ड पर बैठ जाओ ।
शकार—लो बैठ गया । ( विट के साथ बैठ जाता है । ) भाव ! आज भी उस वसन्तसेना को याद कर रहा हूँ । दुष्ट के वचन के समान वह हृदय से नहीं निकल रही है ।
अन्वयः—स्त्रीभिः, विमानितानाम्, कापुरुषाणाम्, मदनः, विवर्धते, तु, सत्पुरुषस्य, सः, एव, मृदुः, भवति, न, वा, भवति ॥ ६ ॥
शब्दार्थ—स्त्रीभिः=स्त्रियों के द्वारा, विमानितानाम्=अपमानित किये गये, कापुरुषाणाम्=कायर या नीच पुरुषों का, मदनः=काम-विकार, विवर्धते=और अधिक बढ़ता है, तु=परन्तु, सत्पुरुषस्य=सज्जन पुरुष का, सः=वह, काम, एव=ही, मृदुः=कमजोर, क्षीण, भवति=हो जाता है, न वा=अथवा नहीं, भवति=होता है ॥ ६ ॥
अर्थ—विट—( अपने में ) उस प्रकार से अपमानित ( होकर ) भी उस ( वसन्तसेना ) को याद कर रहा है । अथवा—
स्त्रियों द्वारा अपमानित ( तिरस्कृत ) नीच पुरुषों का कामविकार और अधिक बढ़ता है । लेकिन सज्जन पुरुषों का वही कामविकार क्षीण हो जाता है अथवा नहीं रह जाता है ॥ ६ ॥
टीका—कामविकारविषये शकारस्य निकृष्टत्वमुपपादयति—स्त्रीभिरिति । स्त्रीभिः=कामिनीभिः, विमानितानाम्=तिरस्कृतानाम्, उपेक्षितानामिति भावः, मदनः=कामविकारः, विवर्धते=भृशं वृद्धिं प्राप्नोति, तु=परन्तु, सत्पुरुषस्य=सज्जनस्य, स्त्रीभिरपमानितस्येति भावः, स एव=पूर्वोक्तः कामविकार एव, मृदुः=क्षीणः, भवति=जायते, नवा=अथवा नैव, भवति=उत्पद्यते, समाप्तिमुपगच्छति, तेन वैराग्यादियुताः जायन्ते इति भावः । अप्रस्तुतप्रशंसालंकारः, आर्या वृत्तम् ॥ ९ ॥
अर्थ—शकार—भाव ! ( श्रीमन् ! ) स्थावरक सेवक से यह कहे हुये