भारतकोश
मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 527, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 527

अष्टमोऽङ्कः ४३९

गेण्हिअ लहुं लहुं आगच्छे'त्ति। अज्ज वि ण आगच्छदि त्ति, चिरम्हि बुभुक्खिदे। मज्झण्हहे ण शक्कीअदि पादेहिं गन्तुं। ता पेक्ख पेक्ख— (भाव! कापि वेला स्थावरकचेटस्य भणितस्य प्रवहणं गृहीत्वा लघु लघु आगच्छेति। अद्यापि नागच्छतीति चिरमस्मि बुभुक्षितः। मध्याह्ने न शक्यते पादाभ्यां गन्तुम्। पश्य पश्य—)

णभोमज्झगदे शूले दुप्पेक्खे कुविद-वाणल-शलिच्छे।
भूमीदढ़-शन्तत्ता हदपुत्तशदे व्व गन्धाली ॥ १० ॥
(नभोमध्यगतः सूरो दुष्प्रेक्ष्यः कुपितवानरसदृशः।
भूमिर्दृढसन्तप्ता हतपुत्रशतेव गान्धारी ॥ १० ॥)

विटः—एवमेतत्—

छायासु प्रतिमुक्तशष्पकवलं निद्रायते गोकुलं
तृष्णार्तैश्च निपीयते वनमृगैरूष्णं पयः सारसम्।


कितना समय बीत चुका है कि 'गाड़ी लेकर जल्दी ही आ जाना।' अभी भी नहीं आया है। मैं बहुत देर से भूखा हूँ। दोपहर में पैदल जाया नहीं जा सकता। देखो देखो—

अन्वयः— नभोमध्यगतः, सूर्यः, कुपितवानरसदृशः, दुष्प्रेक्ष्यः, [अस्ति], हतशतपुत्रा, गान्धारी, इव, भूमिः, दृढसन्तप्ता [जाता अस्ति।] ॥ १० ॥

शब्दार्थः— नमोमध्यगतः = आकाश के मध्यभाग में स्थित, सूर्यः = सूरज, कुपितवानर-सदृशः = क्रुद्ध बन्दर के समान, दुष्प्रेक्ष्यः = कष्ट से देखने योग्य [हो गया है], हतशतपुत्रा = मरे हुये सो पुत्रों वाली, गान्धारी = दुर्योधन की माता, इव = के समान, भूमिः = जमीन, दृढसन्तप्ता = बहुत तपी हुई [गान्धारीपक्ष में दुःखी] हो गयी है ॥१०॥

अर्थ— आकाश के मध्यभाग में स्थित सूर्य क्रुद्ध वानर के समान कष्ट से देखने योग्य हो गया है। मरे हुये सौ पुत्रों वाली गान्धारी के समान पृथ्वी बहुत सन्तप्त [गरम, गान्धारी-पक्ष में दुखी] हो गई है॥ १० ॥

टीका— मध्याह्नस्यासहनीयावस्थां वर्णयति—नभ इति। नभसः = आकाशस्य, मध्ये = मध्यभागे गतः = विद्यमानः, सूर्यः = दिवाकरः, कुपितेन = क्रुद्धेन, वानरेण = कपिना, सदृशः = सदृशः, दुष्प्रेक्ष्यः = दुखेन द्रष्टुं योग्यः, जातोऽस्ति, हतम् = महाभारतयुद्धे मारितं पुत्राणाम् = सुतानाम्, शतम् = शतसंख्याकं यस्याः सा, तादृशी, गान्धारी = दुर्योधनजननी, इव = यथा, भूमिः = पृथ्वी, दृढम् = भृशं सन्तप्ता = उष्णा, गान्धारीपक्षे - दुःखयुक्ता जातेति भावः। उपमाऽलंकारः, भार्याजातिवृत्तम् ॥ १० ॥

अन्वयः——गोकुलम्, छायासु, प्रतिमुक्तशष्पकवलम्, निद्रायते, तृष्णार्तैः, वन्यमृगैः, च, उष्णम्, सारसम्, पयः, निपीयते, सन्तापात्, अतिसङ्कुचितैः, नरैः, वबरी-