मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 530, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें४४२ | मृच्छकटिकम्
विटः--किमुच्यते, गन्धर्वो भवान् ?
शकारः--कधं गन्धव्वे ण भविश्शं ? ( कथं गन्धर्वो न भविष्यामि ? )
हिङ्गुज्जले जीलक-भद्रमुत्ये बचाह गण्ठो शगुडा अ शुण्ठी ।
एशे मए शेविद गन्धजुत्ती कधं ण हग्गे मधुल-इशलेत्ति ॥ १३ ॥
( हिङ्गूरुज्ज्वला जीरक-भद्रमुस्ता वचाया ग्रन्थिः सगुडा च शुण्ठी ।
एषा मया सेविता गन्धयुक्तिः कथं नाहं मधुरस्वर इति ॥ १३ ॥ )
भावे ! पुणोवि दाव गाइश्शं । ( तथा करोति ) भावे ! भावे ! शुदं तुए, जं मए गाइदं ? ( भाव ! पुनरपि तावत् गास्यामि । ) ( भाव ! भाव ! श्रुतं त्वया यन्मया गीतम् ? )
विटः--क्या कह रहे हो, क्या आप गन्धर्व हैं ?
अन्वयः--हिङ्गूरुज्ज्वला, जीरकभद्रमुस्ता, वचायाः, ग्रन्थिः, सगुडा, शुण्ठी, च, एषा, गन्धयुक्तिः, मया, सेविता, ( तदा ), अहम्, कथम्, न, मधुरस्वरः, ( भविष्यामि ) इति ॥ १३ ॥
शब्दार्थ--हिङ्गूरुज्ज्वला=हींग के मिलाने से उज्ज्वल=सफेद, जीरकभद्र-मुस्ता=जीरा, और नागरमोथा से युक्त, वचायाः=वचनामक औषधि की, ग्रन्थिः=गांठ, सगुडा=गुड़ मिली हुई, शुण्ठिः-सोंठ, एषा=यह, गन्धयुक्तिः=गन्धयुक्त औषधियों का योग, मया=मैंने (=शकार ने ), सेविता=सेवन की है, खायी है, ( तदा=तब ), अहम्=मैं, कथम्=क्यों, न=नहीं, मधुरस्वरः=मीठी आवाजवाला, ( भविष्यामि=होऊँगा ), इति=ऐसा ॥ १३ ॥
अर्थ--शकार--क्यों नहीं गन्धर्व होऊँगा —
हींग को मिलाने के कारण सफेद, जीरा सहित नागरमोथा वाली, वचनामक ओषधि की गांठ और गुड़ मिलाई हुई सोंठ--इस पूर्वोक्त गन्धयुक्त योग का मैंने सेवन किया है, तब मैं मधुर आवाज वाला क्यों नहीं होऊँगा ॥ १३ ॥
टीका--शकार आत्मनो मधुरस्वरवत्त्वस्य साधनमाह-हिङ्गूरुज्ज्वेलेति । हिङ्गूरुज्ज्वला=हिङ्गुभिः=पाकोपयोगिद्रव्यविशेषैः 'हींग' इति भाषायां प्रसिद्धैः, उज्ज्वला=गन्धविशिष्टा, जीरकभद्रमुस्ता=जीरक इति मुस्ता इति च सुकण्ठ-सम्पादनौषधिविशेषः, 'मुस्त' 'नागरमोथा' इति हिन्द्याम्, तद्वतीत्यर्थः, 'अर्श आदिभ्योऽच्' इति मत्वर्थेऽच्प्रत्ययः, वचायाः=तन्नाम्न्याः, ग्रन्थिः=काण्ठः, सगुडा=गुडविशिष्टा, शुण्ठी=हिन्द्यां 'शोंठ' इति ख्याता शुष्कतां प्रापितमार्द्रकमिति भावः, च, एषा पूर्वोक्ता, गन्धयुक्तिः=गन्धयोगः, सुगन्धिद्रव्यविशेषमिश्रिता, सेविता=उपभुक्ता, अतः, अहम्=शकारः, कथम्=केन हेतुना, न=नैव, मधुरस्वरः=मधुरध्वनिः भविष्यामीति भवेयमिति वा शेषः, उपजातिः वृत्तम् ॥ १३ ॥
अर्थ--भाव ! फिर से गाऊँगा । ( ऐसा कह कर गाने लगता है ! ) भाव ! भाव ! आपने सुना जो मैंने गाया ?