भारतकोश
मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 531, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 531

अष्टमोऽङ्कः । ४४३

**विटः--**किमुच्यते, गन्धर्वो भवान् ? **शकारः--**कधं गन्धव्वे ण भवामि ? ( कथं गन्धर्वो न भवामि ? )

हिङ्गुज्जले दिण्ण-मरीच-चूण्णे वग्घाल्लिदे तेल्ल-घिएण मिश्शे ।
भुत्ते मए पालहुदीअ-मंशे कधं ण हग्गे मधुलश्शलेत्ति ? ॥ १४ ॥
( हिङ्गज्ज्वलं दत्तमरीचचूर्णं व्याघारितं तैलघृतेन मिश्रम् ।
भुक्तं मया पारभृतीयमांसं कथं नाहं मधुरस्वर इति ॥ १४ ॥ )

भावे ! अज्जवि चेडे णाअच्छदि । ( भाव ! अद्यापि चेटो नागच्छति । )
विटः--स्वस्थो भवतु भवान्, सम्प्रत्येव आगमिष्यति । )
( ततः प्रविशति प्रवहणाधिरूढा वसन्तसेना चेटश्च । )


**विट--**क्या कह रहे हो, क्या आप गन्धर्व हैं ?

**अन्वयः--**हिङ्गूज्ज्वलम्, दत्तमरीच-चूर्णम्, तैलघृतेन, मिश्रम्, व्याघारितम्, पारभृतीयमांसम्, मया, भुक्तम्, अहम्, कथम्, न, मधुरस्वरः, [ भविष्यामि, भवेयं वा ] ॥ १४ ॥

**शब्दार्थ--**हिङ्गूज्ज्वलम्=हींग की गन्ध से युक्त ( शोभित ), दत्तमरीच-चूर्णम्=काली मिरच के चूर्ण से युक्त, तैलघृतेन=तेल तथा घी से मिश्रम्=मिला हुआ, व्याघारितम्=बघारा गया, पारभृतीयमांसम्=कोयल का मांस, मया=मैंने, ( शकार ने ) भुक्तम्=खाया है, अहम्=मैं शकार, कथम्=क्यों, न=नहीं, मधुर-स्वरः=मीठी आवाज वाला, ( भविष्यामि, भवेयम्=होऊँगा ) ॥ १४ ॥

**अर्थ--शकार--**मैं गन्धर्व क्यों नहीं होऊँगा ?

हींग से ( उसकी गन्ध से ) सुवासित, काली मिरच के चूर्ण से युक्त, तेल और घी से मिला हुआ, बघारा गया कोयल का मांस मैंने ( शकार ने ) खाया है मैं क्यों नहीं मधुर आवाज वाला होऊँगा ॥ १४ ॥

**टीका--**पुनरपि मधुर-स्वरवत्त्वे साधनमाह शकारः--हिङ्गूज्ज्वेलेति। हिङ्गु=पाकद्रव्यविशेषः, तेन उज्ज्वलम्=सुवासितम्, दत्तम्=प्रक्षिप्तम्, मरिचानाम्=श्याम-मरिचानां चूर्णम्=पिष्टं रजः, यस्मिन् तत्, तैलघृतेन=तैलेन आज्येन च, मिश्रम्=सम्मिश्रितम्, व्याघारितम्=शुष्कतासम्पादनाय सुपक्वतां प्रापितम्, पारभृतीय-मांसम्=पिकामिषम्, मया=शकारेण, भुक्तम्=उप-सेवितम्, अहम्=शकारः, कथम्=केन हेतुना, न=नैव, मधुरस्वरः=मधुरध्वनिः, भविष्यामि भवेयं वेति शेषः। उपजातिवृत्तम् ॥ १४ ॥

**अर्थ--**भाव ! चेट ( सेवक ) अभी तक नहीं आया।
**विट--**आप घबड़ाइये नहीं, जल्दी ही आयेगा।
( इसके बाद प्रवहण=गाड़ी पर बैठी हुई वसन्तसेना और चेट प्रवेश करते हैं। )