मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 539, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंअष्टमोऽङ्कः ४५१
( जनान्तिकम् ) वसन्तसेने ! न युक्तमिदं नापि सदृशमिदम् ।
पूर्वं मानादवज्ञाय द्रव्यार्थे जननीवशात् ।
वसन्तसेना— ण । ( इति शिरश्चालयति ) ( ण । )
विटः—
अशौण्डीर्यस्वभावेन वेशभावेन मन्यते ॥ १७ ॥
ननूक्तमेव मया भवतीं प्रति—'सममुपचर भद्रे ! सुप्रियञ्चाप्रियञ्च' ।
अन्वयः— पूर्वम्, मानात्, अवज्ञाय, [ इदानीम् ] जननीवशात्, द्रव्यार्थे, [ आगतासि, अथवा ] अशौण्डीर्यस्वभावेन, वेशभावेन, [ वा आगतासीति मया ] मन्यते ॥ १७ ॥
शब्दार्थ— पूर्वम् = इससे पहले, मानात् = घमण्ड के कारण, अवज्ञाय = तिरस्कार करके, [ इदानीम् = इस समय ], जननीवशात् = माता के कारण, द्रव्यार्थे = धन के उद्देश्य से [ आगतासि = आई हो, अथवा ] अशौण्डीर्यस्वभावेन = अनुदार स्वभाव वाले, वेशभावेन = वेश्यापन के कारण [ आगतासि = आई हो, इति = ऐसा, मया = मेरे द्वारा ] मन्यते = माना जा रहा है ॥ १७ ॥
अर्थ— ( जनान्तिक ) यह [ यहाँ आना ] तुम्हारे लिये उचित नहीं है, योग्य नहीं है –
इससे पहले घमण्ड के कारण तिरस्कार करके [ इस समय ] माता के कारण [ भेजी गई ] धन के लिये [ आई हुई हो । ]
वसन्तसेना— नहीं । [ ऐसा कह कर सिर हिलाती है । ]
विट-- ( तब ) अनुदार स्वभाव वाले [ = स्वाभिमानशून्य ] वेश्यापन के कारण [ आई हुई हो, ऐसा मैं ] समझता हूँ ॥ १७ ॥
टीका— वसन्तसेनाया निन्दां कुर्वन् तस्या वेश्यात्वं साधयति विटः- वंमिति । पूर्वम् = इतः पूर्वम्, यदा शकारो धनादिना वशीकर्तुमैच्छत् तदा, मानात् = दर्पात्, अवज्ञाय = तिरस्कृत्य, इदानीम्, जननीवशात् = पालनकर्याः समादेशेन, द्रव्यार्थे = धनार्थम्, आगतासीति । वसन्तसेना इदं निषेधति-न = नैव, अहं धनार्थमत्र नैवा-गतास्मि । पुनरपि विटस्तस्या आगमनहेतुं प्रतिपादयति-अशौण्डीर्यम् = गर्वराहित्यम्, अनौदार्यं वा स्वभावः = प्रकृतिः यस्य, तादृशेन वेशभावेन = वेश्यात्वेन, हेतुना आगतासीति मया, मन्यते = स्वीक्रियते ॥ १७ ॥
अर्थ – मैंने आपसे पहले ही कहा था –
'हे भद्रे ! प्रिय अथवा अप्रिय दोनों की समान रूप से सेवा करो ( क्योंकि तुम वेश्या हो ।' ( इस पद्यांश की व्याख्या प्रथम अंक के ३१वें श्लोक में देखनी चाहिये ।)