भारतकोश
मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 546, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 546

४५८ मृच्छकटिकम्

विटः—

अग्रा ह्य मूर्द्धजेष्वेताः स्त्रियो गुणसमन्विताः ।
न लताः पल्लवच्छेदर्महंन्त्युपवनोद्भवाः ॥२१॥

तदुत्तिष्ठ त्वम्। अहमेनामवतारयामि। वसन्तसेने ! अवतीर्यताम्।
( वसन्तसेना अवतीर्य एकान्ते स्थिता । )

शकारः—( स्वगतम् ) जे शे मम वअणावमाणेण तदा लोशग्गी शन्धुक्खिदे, अज्ज एदाए पादप्पहालेण अणेण पज्जलिदे, त शम्पदं माले-

जटायु ने बालि की पत्नी को कहीं से नहीं खींचा था। किन्तु शकार की बातें यों ही अनर्गल होती हैं, इसलिये यह दोष नहीं है। ते, ते, इव, यथा इनकी पुनरुक्ति और असम्बद्धार्थता भी दोष नहीं है ॥ २० ॥

**अन्वयः—**गुणसमन्विताः, एताः, स्त्रियः, मूर्धजेषु, अग्रा ह्याः, उपवनोद्भवाः, लताः, पल्लवच्छेदम्, न, अर्हन्ति ॥ २१ ॥

**शब्दार्थ—**गुणसमन्विताः=विविध गुणों से युक्त, एताः=ये, स्त्रियः=स्त्रियां, मूर्धजेषु=बालों को, पकड़ कर, अग्राह्याः=खीचने योग्य नहीं, होती हैं, उपवनोद्भवाः=बगीचे में होने वाली, लताः=लतायें, पल्लवच्छेदम्=पत्तों को तोड़ने, न=नहीं, अर्हन्ति=योग्य होती हैं ॥ २१ ॥

अर्थ--विट-- गुणवती, इन स्त्रियों के बालों को पकड़ कर नहीं खींचना चाहिये। बगीचे में लगने वाली लता पत्ते तोड़ने लायक नहीं होती हैं ॥ २१ ॥

**टीका—**केशग्रहणायोद्यतं शकारं निषेधन् विटस्तत्र हेतुमाह —अग्राह्या इति । गुणैः=सौन्दर्यादिभिः विविधकलादिभिश्च, समन्विताः=युक्ताः, एताः=वसन्तसेना-सदृश्यः, स्त्रियः=नार्यः, कामिन्यः, मूर्धजेषु=केषेषु, केशावच्छेदेनेत्यर्थः, अवच्छेदार्थे सप्तमीति केचित्, अग्राह्याः = ग्रहीतुमयोग्याः, भवन्ति। इमाः हि सम्मानमर्हन्ति नतु तिरस्कारम् । यतो हि, उपवनोद्भवाः=उपवनेषु समुद्भूताः, लताः=व्रततयः, पल्लवच्छेदम्=किसलयभङ्गम्, न=नैव, अर्हन्ति=योग्याः भवन्तीति भावः । एवञ्च यथा गुणवतीनां सम्यक् परिपालितानां लतानां पत्राणि न छिद्यन्ते तथैव वसन्तसेना-तुल्यानां गुणवतीनां स्त्रीणां केषादिकर्षणं सर्वथाऽनुचितमिति भावः । सादृश्ये पर्यवसानात् दृष्टान्तालकारः, पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥ २१ ॥

**अर्थ—**इसलिये तुम रहो। मैं इसको उतारता हूँ। वसन्तसेना जी ! उतर जाइये।

( वसन्तसेना उतर कर एकान्त में खड़ी हो जाती है । )

शकार— ( अपने में ) उस समय इसके वचनों के कारण अपमान से जो क्रोधाग्नि पहले लगी थी, आज इसके पैर के प्रहार से वह प्रज्वलित हो उठी है ।