मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

अष्टमोऽङ्कः ४५७

शकारः—एदेहिं दे दशणहुप्पलमण्डलेहिं
हत्थेहिं चाडुशद-ताडण-लम्पडेहिं ।
कड्ढामि दे वलतणुं णिअ-जाणकादो
केशेशु वालि-दइदं वि जहा जड़ाऊ ॥ २० ॥

( एताभ्यां ते दशनखोत्पलमण्डलाभ्यां हस्ताभ्यां चाटुशतताडनलम्पटाभ्याम् ।
कर्षामि ते वरतनुं निजयानकात् केशेषु वालिदयितामिव यथा जटायुः ॥२०॥

**अन्वयः—**दशनखोत्पलमण्डलाभ्याम्, चाटुशतताडनलम्पटाभ्याम्, एताभ्याम्, ते, हस्ताभ्याम्, जटायुः, बालिदयिताम्, इव, यथा, केशेषु, (गृहीत्वा) ते, वरतनुम्, निजयानकात्, कर्षामि ॥ २० ॥

**शब्दार्थ—**दशनखोत्पलमण्डलाभ्याम् = दश नाखून रूपी कमलों के मण्डल (घेरा) वाले, चाटुशतताडनलम्पटाभ्याम् = सैकड़ों चापलूसी की बातों की तरह पीटने के लालची, एताभ्याम् = इन, ते = तेरे, हस्ताभ्याम् = दोनों हाथों से, जटायुः = जटायु, बालि-दयिताम् = बालि की पत्नी तारा के, इव, यथा = समान, केशेषु = बालों को, (गृहीत्वा पकड़ कर) ते = तुम्हारे, वसन्तसेना के, वरतनुम् = सुन्दर शरीर को, निजयानकात् = अपनी गाड़ी से, कर्षामि = बाहर खींचता हूँ ॥ २० ॥

अर्थ—शकार—
दश नाखनरूपी कमलों के घेरे वाले, चापलूसी के सैकड़ों वचनों के समान पीटने के लालची इन दोनों, तेरे हाथों से अपनी गाड़ी से तुम्हारे सुन्दर शरीर को उसी प्रकार बाहर खींच लेता हूँ जिस प्रकार जटायु ने बालि की पत्नी तारा को खींचा था ॥ २० ॥

**टीका—**स्वोपहासमसह्मानः शकारः स्वप्रतिक्रियां प्रकटयति—एताभ्यामिति। दश = दशसंख्याकाः, नखाः = कररुहाः, उत्पलमण्डलानि इव = कमलसमूह इव, मण्डल-शब्दः समूहार्थे प्रसिद्ध स्वार्थे वा बोध्यः तथा चाटुशतानि = प्रियवचनशतानि इव ताडनानि = प्रहाराः, तेषु लम्पटाभ्याम् = लुब्धाभ्याम्, कुशलाभ्यामित्यर्थः, एताभ्याम् = पुरो वर्तमानाभ्याम्, ते = तव, वसन्तसेनाया इत्यर्थः, हस्ताभ्याम् = कराभ्याम्, जटायुः = गरुडपुत्रः, रामायणे प्रसिद्धः पक्षिविशेषः, बालिदयिताम् = बालिपत्नीम्, ताराम्, इव, यथा = यद्वत्, केशेषु = कचेषु गृहीत्वा, ते = तव, वसन्तसेनायाः, वरतनुम् = सुन्दरशरीरम्, निजयानमात् = स्वकीयशकटात्, कर्षामि = अवतार्य बहिष्करोमि। अत्र शकारवचनात् प्रसिद्धकथाविरोधः परिहरणीयः उपमालंकारः, वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ २० ॥

विमर्श—'मण्डल' का अर्थ 'घेरा' और 'समूह' दोनों हो सकते हैं। पञ्जों का घेरा बनाकर उसी से खींचकर बाहर कर देगा अथवा कमलसमूहतुल्य नाखूनों से बाहर कर देगा। यहाँ 'कठोरता' अभिव्यक्त करना अभीष्ट है।