मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

अष्टमोऽङ्कः ४६१

शकारः—अहं ते भेडकं दइश्शं । अण्णं च विवित्ते उज्जाने इध मालन्तं को तुमं पेक्खिश्शदि । ( अहं ते उडुपं दास्यामि । अन्यच्च विविक्ते उद्याने इह मारयन्तं कस्त्वां प्रेक्षिष्यते ? )

विटः—( कर्णौ, विधाय )

पश्यन्ति मां दश दिशो वनदेवताश्च, चन्द्रश्च दीप्तिकिरणश्च दिवाकरोऽयम् । धर्मानिलौ च गगनञ्च तथान्तरात्मा भूमिस्तथा सुकृति-दुष्कृति-साक्षिभूताः ॥ २४ ॥

टीका—सामान्यप्राणिनामपि हिंसा महदनिष्टकरी, तत्रापीदृश्याः निरपराधायाः हिंसने तु न मे स्वर्गगमनसम्भवः—इति प्रतिपादयति विटः—**बालामिवि । यदि=**चेत्, **अहम्=**विटः, **बालाम्=**तारुण्यमुपयानतीमप्रौढामिति भावः, तत्रापि, **स्त्रियम्=**नारीम्, तत्रापि **नगरस्य=**पुरस्य, उज्जयिन्या इत्यर्थः, विभूषणम्= आभूषणस्वरूपाम्, **अवेशसदृशः=**वेश्याजनानुपयुक्तः, अकृत्रिमः, प्रणयोपचारः= प्रणयव्यवहारः यस्यास्तादृशीम् वेश्यात्वेऽपि कुलस्त्रीणामिव प्रणयव्यवहाररतामिति भावः, **अनागसम्=**निरपराधाम् **एनाम्=**पुरोवर्त्तमानाम्, **वेश्याम्=**गणिकां वसन्तसेना- मित्यर्थः, **घातयामि=**हन्मि, **तर्हि=**तदा एतादृशाकार्यानुष्ठाने सति, केन उडपेन= केन प्लवेन, अल्पनोंकयेति भावः, **परलोकनदीम्=**परलोक-पथमध्यवर्तिनीम् ‘वैतरिणीम्’ इति प्रसिद्धां सरित्, **तरिष्ये=**अतिक्रमिष्यामि, न केनापीति भावः । तृ धातुः भ्वादिगणे परस्मैपदी पठितः, अस्य आत्मनेपदीत्वेन प्रयोगे च्युतसंस्कारता दोषो बोध्यः । परिकरालंकारः, वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ २३ ॥

विमर्श—यहाँ विट का कथन अति महत्त्वपूर्ण है । सामान्य प्राणी की हिंसा भी पापजनक होती है । यहाँ तो पहले **बाला=**अल्प अवस्थावाली, दूसरे स्त्री, तीसरे उज्जयिनी की आभूषण, चौथे वेश्या होने पर भी वेश्याओं में असम्भव स्वाभाविक प्रेम करने वाली, पांचवे निरपराध वसन्तसेना को मारना महत् अनिष्ट-साधक होगा । यहाँ हिंसा के पाप को बढ़ाने में उत्तरोत्तर कथन का महत्त्व है । अतः विट किसी भी प्रकार वसन्तसेना को मारने के पक्ष में नहीं है । क्योंकि उसे परलोक न जा सकने का भय मन में है ॥ २३ ॥

अर्थ—शकार--मैं तुम्हें नौका दे दूँगा । और फिर इस बगीचे में मारते हुये तुम्हें कौन देखेगा ?

अन्वयः—सुकृतदुष्कृतसाक्षिभूताः, दश, दिशः, वनदेवताः, च, चन्द्रः, च, दीप्तकिरणः, अयम्, दिवाकरः, च, धर्मानिलौ, च, गगनम्, च, तथा, अन्तरात्मा, च, तथा, भूमिः, माम्, पश्यन्ति ॥ २४ ॥