मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

अष्टमोऽङ्कः ४६५

चेटः—जादिशे हग्गे पलपिण्डभक्खके भूदे । ता, अकज्जं ण कलइश्शं ।
( यादृशोऽहं परपिण्डभक्षको भूतः । तदकार्यं न करिष्यामि । )

शकारः—अले ! ण मालिश्शशि ? (अरे न मारयिष्यसि ?) (इति बहुविधं ताडयति ।)

चेटः—पिट्ठदु भट्टके; मालेदु भट्टके, अकज्जं ण कलइश्शं । ( ताडयतु भट्टकः, मारयतु भट्टकः, अकार्यं न करिष्यामि ।)

जेण म्हि गब्भदाशो विणिम्मिदे भाअधेअदोशेहिं ।
अहिअं च ण कीणिस्सं तेण अकज्जं पलिहलामि ॥ २५ ॥
( येनास्मि गर्भदासो विनिर्मितो भागधेयदोषैः ।
अधिकञ्च न क्रेष्यामि तेनाकार्यं परिहरामि ॥ २५ ॥ )

---

चेट—जैसा मैं दूसरे के अन्न को खाने वाला बना । अतः अनुचित कार्य नहीं करूँगा ।

शकार—अरे ! नहीं मारोगे ? ( यह कह कर अनेक प्रकार से पीटता है । )

चेट—स्वामी पीटो, मार डालो, किन्तु अनुचित कार्य नहीं करूँगा ।

टीका पटान्तेन=वस्त्रखण्डेन, अपवारिताम्=आच्छादिताम्, समावृताम् वा, अपध्वस्तः=अधमाधमः, वृद्धकोलः = वृद्धशूकरः, पीठकम्=आसनम्, उच्छिष्टम्= भोजनावशिष्टम्, महत्तरकम्=प्रमुखम्, मन्यस्व=परिपालय, गन्धः=लेशः, प्रवहणस्य= यानस्य, परिवर्तनेन=व्यत्यासेन, प्रभवामि = प्रभुर्भवामि, चारित्रस्य = चरित्रस्य, स्वार्थिकेऽणि प्रत्यये साधुः, परस्य=अन्यस्य, पिण्डानाम् = दीयमानग्रासादीनाम्, भक्षकः=खादकः, ताडयतु=पीडितं करोतु ।

अन्वयः—येन, भागधेयदोषैः, गर्भदासः, विनिर्मितः, अस्मि, तेन, अधिकम्, न, क्रेष्यामि, अकार्यम्, च, परिहरामि ॥ २५ ॥

शब्दार्थ—येन=जिस ( पापकर्म ) के कारण, भागधेयदोषैः=भाग्य के दोषों से, गर्भदासः=जन्मकाल से ही दास, विनिर्मितः=बना दिया गया, अस्मि=हूँ, तेन=इस लिये, अधिकम्=और अधिक, नं=नहीं, क्रेष्यामि=खरीदूँगा, अकार्यम्= अनुचित काम को, च=भी, परिहरामि=नहीं करूँगा, बचाऊँगा ॥ २५ ॥

अर्थ—जिस कारण भाग्य के दोषों से जन्मकाल से ही दास बना दिया गया हूँ । अतः (वर्जित पाप कर्म करके और ) अधिक ( पाप ) नहीं खरीदूँगा ( करूँगा ) । और अनुचित काम नहीं करूँगा ( दूर रखूँगा ) ॥ २५ ॥

टीका—अकार्यस्य करणे चेटो हेतुमाह-येनेति । येन=यस्माद्धेतोः, भागधेयदोषैः= पूर्वजन्माचारिताकार्यफलभूतदुरदृष्ट-परिणामवशात्, स्वार्थे धेयप्रत्ययः, गर्भदासः= आजन्म-भृत्यः, विनिर्मितः=विहितः, ब्रह्मणोति शेषः, अस्मि=भवामि, तेन=तस्माद्धेतोः,

३० मृ०