मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 566, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें४७८ मृच्छकटिकम्
शकारः-
किं शे शक्के वालिपुत्ते महिन्दे लम्भापुत्ते कालणेमी शुबन्धू ॥ लुद्दे लाआ दीणपुत्ते जडाऊ चाणक्के वा धुन्धुमाले तिशंकू ? ॥ ३४ ॥ (किं स शक्रो बालिपुत्रो महेन्द्रो रम्भापुत्रः कालनेमिः सुबन्धुः । रुद्रो राजा द्रोणपुत्रो जटायुश्चाणक्यो वा धुन्धुमारस्त्रिशंकुः ? ॥ ३४ ॥)
अन्वयः- सः, किम्, शक्रः, बालिपुत्रः, महेन्द्रः, रम्भापुत्रः, कालनेमिः, सुबन्धुः, राजा, रुद्रः, दोणपुत्रः, चाणक्यः, धुन्धुमारः, वा, त्रिशङ्कुः, अस्ति ? ॥ ३४ ॥
शब्दार्थ- सः=वह चारुदत्त, किम् = क्या, शक्रः=इन्द्र है ? बालिपुत्रः=वाली का पुत्र अङ्गद है ? महेन्द्रः=देवाधिपति इन्द्र है ? रम्भापुत्रः = रम्भाका पुत्र, कालनेमिः=कालनेमि, रावण का मामा है, सुबन्धुः = सुबन्धु नामक राक्षस है ? रुद्रः= शिव, राजा=राजा, द्रोणपुत्रः=द्रोण का पुत्र अश्वत्थामा, जटायुः=पक्षिराज जटायु, चाणक्यः=नन्दवंश का उच्छेदकर्ता कूटनीतिज्ञ चाणक्य, वा=अथवा, धुन्धुमारः=बृहदश्व का पुत्र, वा=अथवा, त्रिशङ्कुः=इस नाम से प्रसिद्ध सूर्यवंशी राजा विशेष है ? ॥ ३४ ॥
अर्थ-शकार- वह चारुदत्त क्या इन्द्र है ? बालि का पुत्र अंगद है ? महेन्द्र है ? रम्भा का पुत्र कालनेमि है ? अथवा सुबन्धु राक्षस है ? अथवा राजा रुद्र है ? अथवा द्रोणपुत्र अश्वत्थामा है ? या जटायु है ? अथवा धुन्धुमार है ? अथवा त्रिशंकु है ॥ ३४ ॥
टीका- वसन्तसेनया चारुदत्तकर्तृकरक्षायाः श्रवणं कृत्वा शकारस्तस्य शक्तेः परिहासार्थमाह - किमिति । अत्र श्लोके ‘किम्’ इति पदं सर्वैः कर्तृपदैरन्वेति । स = चारुदत्तः, शक्रः=इन्द्रः, किम्=इदं प्रश्ने, बालिपुत्रः=बालिसुतः अङ्गदः, अथवा वाली पुत्रो यस्य सः, महेन्द्रः=देवेन्द्रः, यद्वा महेन्द्रः=महैश्वर्यशाली बालिपुत्र इत्यन्वयः, रम्भायाः=एतन्नाम्याः वेश्यायाः, पुत्रः=सुतः, कालनेमिः=रावणस्य मातुलः, यद्वा हिरण्यकशिपोः पुत्रो दैत्यविशेषः, सुबन्धुः=एतन्नामा दैत्यविशेषः, रुद्रः=शिवः, राजा=भूपतिः, द्रोणपुत्रः=अश्वत्थामा, जटायुः = गरुडपुत्रः पक्षिविशेषः, चाणक्यः=नन्दवंशोच्छेदकर्ता कूटनीतिविशेषज्ञः, यद्वा, धुन्धुमारः=तन्नामा बृहदश्वपुत्रः, यद्वा, त्रिशङ्कुः=सूर्यवंश्यः प्रसिद्धो राजा, भवति किम् । एवञ्चैतेषु असम्भवत्वात् सः चारुदत्तः कथमपि त्वां रक्षितुं न पारयिष्यतीति तद्भावः । शालिनी वृत्तम् ॥ ३४ ॥
विमर्श- यहाँ श्लोक में 'किम्' पद को प्रत्येक कर्तृपद के साथ जोड़ना चाहिये । शकार की बातें असंगत होती ही हैं । शकार की मूर्खता प्रकट करने के लिये कुछ पदों को विशेषणं मानना चाहिये । जैसे-बालिपुत्रः महेन्द्रः, अथवा