भारतकोश
मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 568, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 568

४८० मृच्छकटिकम्

( हा मात: ! कस्मिन्नसि ? हा आर्य्यचारुदत्त ! एष जन: असम्पूर्णमनोरथ एव विपद्यते । तदूर्ध्वमाक्रन्दिष्यामि । अथवा वसन्तसेना ऊर्ध्वमाक्रन्दतीति लज्जनीयं खल्वेतत् । नम आर्य्यचारुदत्ताय । )

**शकारः—**अज्जवि गब्भदाशी तश्श ज्जेव पावश्श णामं गेण्हदि ? ( इति कण्ठे पीडयन् ) शुमल गब्भदाशि ! शुमल ( अद्यापि गर्भदासी तस्यैव पापस्य नाम गृह्णाति ? ) ( स्मर गर्भदासि ! स्मर )

**वसन्तसेना—**णमो अज्जचारुदत्तस्स । ( नम आर्यचारुदत्ताय । )

**शकारः—**मल गब्भदाशि ! मल । ( म्रियस्व गर्भदासि ! म्रियस्व । )
( नाटयेन कण्ठे निपीडयन् मारयति । )
( वसन्तसेना मूर्च्छिता निश्चेष्टा पतति । )
शकारः—( सहर्षम् )

एदं दोषकलण्डिअं अविणअश्शावासभूदं खलं
लत्तं तश्श किलागदश्श रमणे कालागदं आददं ।
किं एशे शमुदाहलामि णिअअं बाहूण शलत्तणं
णीशाशे वि मलेइ अम्ब शुमला शीदा जधा भालदे ॥३६॥

( एतां दोषकरण्डिकामविनयस्यावासभूतां खलां
रक्तां तस्य किलागतस्य रमणे कालागतामागताम् ।
किमेष समुदाहरामि निजकं बाह्वोः शूरत्वं
निःश्वासाऽपि म्रियते अम्बा सुमृता सीता यथा भारते ॥ ३६ ॥ )


**अर्थ—वसन्तसेना—**हाय माँ ! कहाँ हो ? हाय आर्य चारुदत्त ! अपूर्ण मनोरथवाली ही ( आपसे न मिल सकने वाली ही ) यह मैं मर रही हूँ । अतः अब जोर से चिल्लाऊँगी । अथवा वसन्तसेना जोर से रो रही है—यह लज्जा की बात है । आर्य चारुदत्त को प्रणाम है ।

**शकार—**अभी भी गर्भदासी ( जन्म से दासी ) उसी पापी का नाम ले रही है । ( ऐसा कह कर गला दबाता हुआ ) याद कर गर्भदासी ! याद कर ।

**वसन्तसेना—**आर्य चारुदत्त को प्रणाम है ।

**शकार—**मर जा गर्भदासी ! मर जा । ( अभिनय के साथ गला दबाता हुआ मार डालता है । )

( वसन्तसेना बेहोश=निश्चेष्ट होकर गिर जाती है । )

**अन्वयः—**दोषकरण्डिकाम्, अविनयस्य, आवासभूताम्, खलाम्, रक्ताम्, आगतस्य, तस्य, रमणे, आगताम्, कालागताम्, किल, एताम् ( मारयित्वा ), एषः, ( अहम् शकारः ), बाह्वोः, निजकम्, शूरत्वम्, किम्, उदाहरामि, यथा, भारते, सीता, सुमृता, ( तथैव ) निश्वासा, अपि, अम्बा, म्रियते ॥ ३६ ॥