मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

अष्टमोऽङ्कः ४८१

शब्दार्थ—दोषकरण्डिकाम् = दोषों की पिटारी, अविनयस्य = अविनय की, उद्दण्डता की, आवासभूताम् = घरस्वरूप, खलाम् = दुष्टा, रक्ताम् = (चारुदत्त से) प्रेम करने वाली, आगतस्य = आये हुये, तस्य = उस (चारुदत्त) के, रमणे = रमण के लिये, आगताम् = आयी हुई, कालागताम् = मौत के समय के कारण आने वाली, आसन्न मृत्यु वाली, एताम् = इस (सामने खड़ी हुई वसन्तसेना) को, (मारयित्वा = मार कर), एषः = यह (अहम्=मैं शकार), बाह्वोः = भुजाओं की, निजकम् = अपनी, शूरत्वम् = बहादुरी को, किम् = क्या, उदाहरामि = प्रकट करूँ, कहूँ? यथा = जिस प्रकार, भारते = महाभारत काल में, सीता = राम की पत्नी, सुमृता = अच्छी प्रकार मर गयीं थीं, तथैव = उसी प्रकार, निश्वासा = सांसरहित, अपि = भी, अम्बा = माता, वसन्तसेना, म्रियते = मर रही है ॥ ३६ ॥

अर्थ—दोषों की पिटारी (खजाना), उद्दण्डता का आवास = घर, दुष्ट, (पहले उद्यान में) आये हुये उस चारुदत्त के रमण के लिये आई हुई, उसी में अनुरक्त, मृत्युवश अथवा आसन्नमृत्यु के कारण (इस स्थान पर) आई हुई, इस वसन्तसेना को मारकर अपनी भुजाओं की शूरता को क्या कहूँ? महाभारत में जिस प्रकार सीता अच्छी तरह मर गयीं थीं उसी प्रकार श्वासरहित भी यह माता मर रही है ॥ ३६ ॥

टीका—वसन्तसेनां मारयित्वा तद्घादात्मनः शूरत्वं प्रकटयितुमाह = एतामिति। दोषाणाम् = दुराचाराणाम् करण्डिकाम् वंशादिखण्डैर्विरचितः पात्रविशेषः, तम्, दोषाश्रयामित्यर्थः, अविनयस्य = दुर्विर्नयस्य, आवासभूताम् = वासस्थानतुल्याम्, खलाम् = दुःस्वभावाम्, आगतस्य = पूर्वमेव उद्याने समागतस्य, तस्य = चारुदत्तस्य, रमणे = रमणार्थम्, तं रमयितुमिति भावः, आगताम् = समुपस्थिताम्, रक्ताम् = तस्मिन्नेवानुरागवतीम्, किल = सम्भावयामीत्यर्थः, कालागताम् = कालेन = मृत्युना, आगताम् यद्वाः कालः = मृत्युः आगतः यस्यास्तादृशीम् एताम् = पुरो निपतितां वसन्तसेनामित्यर्थः, मारयित्वेति शेषः, एषः = अहं शकारः, बाह्वोः = भुजयोः, निजकम् = स्वकीयम्, शूरत्वम् = पराक्रमित्वम्, किम् उदाहरामि = प्रकटयामि, न कापि आवश्यकतेति भावः। भारते = महाभारते, यथा = येन प्रकारेण, सीता = रामपत्नी, सुमृता = सुष्ठु मृता, मृत्युमुपगता, तथैव, निश्वासापि = श्वासशून्यापि, अम्बा = माता वसन्तसेनेत्यर्थः, म्रियते = मृत्युमापद्यते इति भावः। अत्र मूर्खतया वसन्तसेनाम्म्बेति व्याहरति शकारः। भारते सीता यथेत्यत्र हतोपमा। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् । ३६॥

विमर्श—करण्डिका = बांस आदि से बनी हुई टोकरी, डलिया। कालागताम् = कालेन = मृत्युना उपस्थिताम्' अथवा कालः = मृत्युः आगतः = उपस्थितः यस्यास्ताम्-ये अर्थ हो सकते हैं। भारते सीता यथा-यहाँ हतोपमा है ॥ ३६ ॥

३१ मृ०