भारतकोश
मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 584, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 584
४९६मृच्छकटिकम्

( भवतु, गच्छामि । अविदमादिके ! येन येन गच्छामि मार्गेण, तेनैव एष दुष्ट-श्रमणकः गृहीतकाषायोदकं चीवरं गृहीत्वा आगच्छति । एष मया नासां छित्त्वा वाहितः कृतवैरः कदापि मां प्रेक्ष्य 'एतेन मारिता' इति प्रकाशयिष्यति । तत् कथं गच्छामि ? भवतु एतदर्द्धपतितं प्राकारखण्डमुल्लङ्घय गच्छामि । )

एशे म्हि तुलिंद-तुलिंदे लङ्का-णअलीए गअणे गच्छन्ते ।
भूमीए पाआले हणूमशिखले विअ महेन्दे ॥ ४५ ॥
( एषोऽस्मि त्वरित-त्वरितो लङ्कानगर्य्या गगने गच्छन् ।
भूम्यां पाताले हनूमच्छिखरे इव महेन्द्रः ॥ ४५ ॥ )
( इति निष्क्रान्तः । )

अर्थ—अच्छा चलता हूँ । ( निकलकर, देखकर, भयसहित ) ओह; जिस जिस रास्ते से जाता हूँ उसी उसी रास्ते से यह दुष्ट बौद्ध संन्यासी कसैले रंगवाले चीवर को लेकर आ जाता है। इसे मैंने नाक छेद कर बाहर निकाल दिया था अतः शत्रुता बनाने वाला कदाचित् मुझे देखकर 'मैंने मार डाली है' ऐसा प्रकाशित कर देगा । तो कैसे चलूँ ? ( देखकर) अच्छा, इस आधी गिरी हुई चहारदीवारी को लांघ कर जाता हूँ ।

अन्वयः—एषः, अस्मि, आकाशे, भूम्याम्, पाताले, हनुमच्छिखरे, लंका-नगर्याम्, गच्छन्, महेन्द्रः, इव, त्वरितत्वरितः, [ गच्छामि ] ॥ ४५ ॥

शब्दार्थएषः=यह, अस्मि=( मैं शकार ), आकाशे=आकाश में, भूम्याम्=जमीन में, पाताले=पाताल में, हनुमच्छिखरे=हनुमान् की चोटी पर, लंकानगर्याम्=लंका नगरी में, गच्छन्=जाता हुआ, महेन्द्रः=इन्द्र, इव=के समान, त्वरित-त्वरितः=जल्दी-जल्दी, ( गच्छामि=जा रहा हूँ ।) ॥ ४५ ॥

अर्थ—यह मैं आकाश में, जमीन में, पाताल में हनुमान् की चोटी पर और लंका नगरी में जाता हुआ महेन्द्र के समान जल्दी-जल्दी जा रहा हूँ ॥ ४५ ॥

( ऐसा कह कर निकल जाता है ।)

टीका—शकारः स्वगमनस्य हनुमता साम्यं प्रतिपादयन्नाह-एष इति । एषः=पूर्वोक्तः, अस्मि=अहम् शकारः, आकाशे=गगने, भूम्याम्=धरायाम्, पाताले=भूमि-तलस्याधोभागे, हनुमच्छिखरे=हनुमच्छृङ्गे, अत्र महेन्द्रशृङ्गे इति वक्तव्ये मूर्खतया व्यत्यासं कृत्वाह, लङ्कानगर्याम्=रावणपालितपुर्याम्, महेन्द्रः=महेन्द्रपर्वतः, इव, 'हनुमान् इवे' ति वक्तव्ये मूर्खतया महेन्द्र इवेति वदति स्म, त्वरितत्वरितः=अतित्वरायुक्तः गच्छामि । यथा हनुमान् महेन्द्र-पर्वतस्य शृङ्गे गतवान् इति वक्तव्ये मूर्खतया 'महेन्द्रः हनुमच्छिखरे यथा गतवान्' इति शकारः वदति स्म । तस्य मूर्खता-युक्तानि वचनानि सह्यानीति भावः । आर्या वृत्तम् ॥ ४५ ॥

विमर्श—हनुमान् ने महेन्द्र पर्वत का शिखर लांघा था । किन्तु शकार अपनी मूर्खता के कारण उल्टी बात कहता है 'महेन्द्र ने जैसे हनुमान् पर्वत की चोटी पार की थी।' ॥ ४५ ॥

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक) · पृष्ठ 584, कुल 760 में से · BharatKosha