मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

अष्टमोऽङ्कः । ५०१

हत्थशञ्जदो मुहशञ्जदो इन्दियशञ्जदो शे खु माणुशे ।
किं कलेदि लाअउले तश्श पललोओ हत्थे णिच्चलो ॥ ४७ ॥

( हस्तसंयतो मुखसंयत इन्द्रियसंयतः स खलु मनुष्यः ।
किं करोति राजकुलं तस्य परलोको हस्ते निश्चलः ॥ ४७ ॥ )

( इति निष्क्रान्ताः सर्वे । )

। इति वसन्तसेनामोटनो नामाष्टमोऽङ्कः ।

---

दशसुवर्णनिष्कीतम् = दशसुवर्णप्रदानेन ऋणाद् मोचयित्वा स्ववशीकृतम्, उपरता = विनष्टा, मृतेति भावः, वेशभावस्य = वेश्यात्वस्य, सदृशम् = अनुरूपम्, नामयति = अवनमयति, गृहीत्वा = आधृत्य; धर्म गिणी = धर्मवशात्, न जन्मना, भगिनी, भगिनीतुल्येति भावः, समाश्वस्तम् = निश्चिन्तम्, मनः = चित्तम्, यस्यास्तादृशी एषा = पुरोवर्त्तमाना वसन्तसेनेत्यर्थः, शुद्धः = पवित्रः, भिक्षुः भूत्वा स्त्रीस्पर्शोः न करणीय इति स दूरादेव चलतीतितस्य धर्महानिर्नेति भावः ॥

अन्वयः— [ यः ] हस्तसंयतः, मुखसंयतः, इन्द्रियसंयतः, सः, खलु, मनुष्यः, [ अस्ति ], राजकुलम्, तस्य, किम्, करोति, तस्य, हस्ते, परलोकः, निश्चलः [ वर्तते ] ॥ ४७ ॥

शब्दार्थ— [ यः = जो ] हस्तसंयतः = हाथों से संयत है [ हाथों से अकार्य नहीं करता है ], मुखसंयतः = मुख से संयत [ मुख से अनुचित बात नहीं बोलता है ], इन्द्रियसंयतः = इन्द्रियों से संयत [ चक्षुरादि इन्द्रियों को वश में किये हुये है ], सः खलु = वह ही, मनुष्यः = मनुष्य, है, राजकुलम् = राजा से सम्बद्ध लोग, तस्य = पूर्वोक्त पुरुष का, किम् = क्या, करोति = कर सकता है, तस्य = उस [ पुरुष ] के, हस्ते = हाथ में, परलोकः = स्वर्गलोक, निश्चलः = ध्रुव, है, [ उसे कोई रोक नहीं सकता ] ॥ ४७ ॥

अर्थ— जिसके हाथ संयत हैं, मुख संयत है, इन्द्रियाँ संयत हैं, वही वास्तव में पुरुष है। राजा के लोग उसका क्या कर ( बिगाड़ ) सकते हैं? उसके हाथ में परलोक ध्रुव ( निश्चित ) है अर्थात् ऐसे व्यक्ति की स्वर्गप्राप्ति कोई भी नहीं रोक सकता ॥ ४७ ॥

( सब निकल जाते हैं । )

॥ इस प्रकार वसन्तसेना का गला मरोड़ना नामक आठवाँ अंक समाप्त हुआ ॥

—: ० :—