मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

५०४ मृच्छकटिकम्

( ततः प्रविशति उज्ज्वलवेषधारी शकारः । )

शकारः--

ण्णादेऽहं शलिलजलेहिं पाणिएहिं उज्जाणे उववणकाणण णिषण्णे । णालीहिं सह जुवदीहिं इत्थिआहिं गन्धव्वे विअ शुविदेहि अङ्गकेहिं ॥ १ ॥

( स्नातोऽहं सलिलजलैः पानीयैरुद्याने उपवनकानने निषण्णः । नारीभिः सह युवतीभिः स्त्रीभिः गन्धर्व इव सुविहितैरङ्गकैः ॥ १ ॥ )

---

( इसके बाद स्वच्छ वेषधारी शकार प्रवेश करता है । )

टीका—शोधनकः = सम्मार्जनादिकर्त्ता अधिकरणभोजकः = अधिक्रियते विवादो निर्णयार्थमस्मिन् तदधिकरणम्, तस्य भोजकाः = भोगकारिणः, विचारकारका इति भावः, न्यायविचारकैरिति भावः, व्यवहारः = विवादः, तस्य मण्डपम् = गृहम्, 'विवादो व्यवहारः स्याद्' इत्यमरः । तथा चोक्तं मिताक्षरायाम् —

'विर्नानार्थैऽव सन्देहे हरणं हार उच्यते । नानासन्देहहरणाद् व्यवहार इति स्मृतः ॥ परस्परं मनुष्याणां स्वार्थ-विप्रतिपत्तिषु । वाक्यात् न्यायात् व्यवस्थां व्यवहार उदाहृतः ॥'

विविक्तः = विशुद्धः, आसनानि = आसनोपयोगिवस्तूनि, अधिकरणिकानाम् = अधिकरणे युक्तानाम्, सम्बन्धसामान्ये षष्ठी, दुष्ट-दुर्जन-मनुष्यः = दुष्टदुर्जनयोः समानार्थतया दुष्टो मनुष्य इत्यर्थः, दृष्टिपथम् = दृष्टिविषयम्, परिहृत्य = परित्यज्य ।

अन्वयः--अहम्, सलिलजलैः, पानीयैः, स्नातः, नारीभिः, युवतीभिः, सह, उद्याने, उपवनकानने, निषण्णः, सुविहितैः, अङ्गकैः, गन्धर्वः, इव, [ संवृत्तः अस्मि ] ॥ १ ॥

शब्दार्थ--अहम् = मैं शकार, सलिलजलैः = जल से, पानीयैः = पानी से, स्नातः = नहाया हुआ, नारीभिः, युवतीभिः = युवतियों के, सह = साथ, उद्याने = उद्यान में, उपवनकानने = बगीचे में, निषण्णः = बैठा हुआ, सुविहितैः = सजे हुये, अङ्गकैः = अंगों से, गन्धर्वः = गन्धर्व, इव = के समान, [ संवृत्तः = हो गया हूँ ] ॥ १ ॥

अर्थ—शकार-मैं पानी ( जल, सलिल ) से नहाया हुआ, युवतियों ( स्त्रियों ) के साथ, बगीचे ( उद्यान, उपवन ) में बैठा हुआ गन्धर्व के समान [ हो गया हूँ, लग रहा हूँ ] ॥ १ ॥

टीका--स्वसौन्दर्यातिशयं प्रकटयन् आत्मनो गन्धर्वतुल्यतामाह शकारः-स्नात इति । अहम् = शकारः, सलिलजलैः = वारिभिः, पानीयैः = उदकैः, त्रयाणामपि समानार्थता, स्नातः = कृतमज्जनः, नारीभिः युवतीभिः = कामिनीभिः, उद्याने = उपवन-कानने = कृत्रिमवने, अरण्ये च, अत्रापि त्रयाणां समानार्थता, निषण्णः = स्थितः,