मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 594, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें५०६ मृच्छकटिकम्
अपि अ, विश-गणि्ठ-गब्भपविट्ठेण विअ कीडएण अन्तलं मग्ग- माणेण पाविदं मए महदन्तरं । ता कश्श एदं किविण-चेट्टिअं पाड- इश्शं ? (स्मृत्वा) आं शूमलिदं मए--दलिद्द-चालुदत्तश्श एदं किविण- चेट्टिअं पाडइश्शं । अण्णं च, दलिद्दे क्खु शे, तश्श शव्वं शम्मावीअदि । भोदु, अधिअलणमण्डवं गदुअ अग्गदो ववहालं लिहावइश्शं--जधा चालुदत्तकेण वशन्तशेणोआ मोडिअ मालिदा । ता जाव अधिअलण- मण्डवं उज्जेव गच्छामि । (परिक्रम्यावलोक्य च) एदं तं अधिअलणमण्डवं । एत्थ पविशामि । (प्रविश्यावलोक्य च) कथं आशणाईं दिण्णाईं चिट्ठन्ति । जाव आअच्छन्ति अधिअलणभोइआ, दाव एदश्शिं दुव्वत्तले मुहु- त्तअं उबविशिअ पडिवालइश्शं । (अपि च, विष-ग्रन्थि-गर्भ-प्रविष्टेनेव कीटके- नान्तरं मार्गमाणेन प्राप्तं मया महदन्तरम् । तत् कस्येदं कृपणचेष्टितं पात- यिष्यामि ? ) (आं, स्मृतं मया, दरिद्रचारुदत्तस्येदं कृपणचेष्टित पातयिष्यामि । अन्यच्च, दरिद्रः खलु सः, तस्य सर्वं सम्भाव्यते । भवतु, अधिकरणमण्डपं गत्वा अग्रतो व्यवहारं लेखयिष्यामि--यथा चारुदत्तेन मोटयित्वा वसन्तसेना मारिता । तद्यावदधिकरणमण्डपमेव गच्छामि । ) ( एषोऽधिकरणमण्डपः, अत्र प्रविशामि । ) (कथमासनानि दत्तानि तिष्ठन्ति । यावदागच्छन्ति अधिकरणभोजकाः, तावदेतस्मिन् दूर्वाचत्वरे मुहूर्तमुपविश्य प्रतिपालयिष्यामि । ) ( तथा स्थितः । )
विमर्श--शकार अपने केशों की नाना अवस्थायें बताता है। कहीं कहीं पुनरुक्ति भी है ॥ २ ॥
शब्दार्थ-विषग्रन्थि-गर्भ-प्रविष्टेनेव=विष की गांठ के बीच=भीतर घुसे हुये के समान, अन्तरम्=रास्ता, मार्गमाणेने=खोजने वाले, अन्तरम्=उपाय, कृपणचेष्टितम्=जघन्य कृत्य को, पातयिष्यामि = गिराऊँ, थोपूं । सम्भाव्यते = माना जा सकता है, अधिकरणमण्डपम्=कचहरी, व्यवहारम् = मुकदमा, मोटयित्वा=गर्दन मरोड़ कर, अधिकरण-भोजकाः = न्याय के अधिकारी लोग, दूर्वाचत्वरे=दूब घास के चबूतरे पर, प्रतिपालयिष्यामि=प्रतीक्षा करूँगा । परिवृतः=सहित, व्यवहार-पराधीनतया=मुकदमा के पराधीन होने के कारण, परचित्तग्रहणम् = दूसरे के मन की बात समझ पाना, दुष्करम्=बहुत कठिन ।
अर्थ--और भी, विष की गाँठ के भीतर घुसे हुये कीड़े के समान रास्ता ढूँढ़ते हुये मैंने बहुत बड़ा रास्ता पा लिया है। तो यह [ अपना ] निकृष्ट कृत्य किसके शिर पर थोप दूं । [ याद करके ] याद आ गया । दरिद्र चारुदत्त पर यह अपराध कृत्य थोप दूंगा । और भी, वह गरीब है । उस पर सभी कुछ सम्भव है । अच्छा, न्यायालय में जाकर सबसे पहले मुकदमा लिखवाऊँगा - "चारुदत्त ने गला