मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

नवमोऽङ्कः ५०६

अपि च--

छन्नं दोषमुदाहरन्ति कुपिता न्यायेन दूरीकृताः स्वान् दोषान् कथयन्ति नाधिकरणे सन्तोऽपि नष्टा ध्रुवम् । ये पक्षापरपक्षदोषसहिताः पापानि संकुर्वते संक्षेपादपवाद एव सुलभो द्रष्टुर्गुणो दूरतः ॥ ४ ॥

बलम् = प्रामाण्यसाधकत्वम् येषु तादृशैः, तैः = अन्यायाचरणादिसमुत्पन्नैः, दोषैः = अपराधैः, नृपः = राजा, स्पृश्यते = स्पृष्टो भवति, दूष्यते इति भावः । संक्षेपात् = किमधिकवर्णनेन, द्रष्टुः = व्यवहारदर्शकस्य न्यायाधीशस्य अपवादः = निन्दा, एव, सुलभः = सुप्रापः, गुणः = यशः, तु, दूरतः = दूरे, एव । एवञ्च मादृशानां निन्दा-प्राप्तिरेव समाजे वर्तते इति महाकष्टम् । शार्दूलविक्रीडितं, वृत्तम् ॥ ३ ॥

विमर्श-- न्यायाधिकारियों का तात्पर्य यह है कि वादी प्रतिवादी आदि सभी चालाकी से सत्यता को छिपाकर असत्य बात कहते हैं । उनकी बातों से ही निर्णय करना पड़ता है । अतः सही निर्णय करना बहुत कठिन हो जाता है । इसके फलस्वरूप समाज में न्यायाधिकारी की निन्दा ही अधिक होती है ॥ ३ ॥

अन्वयः-- ये, ( पुरुषाः ), कुपिताः न्यायेन, दूरीकृताः अधिकरणे, दोषम्, उदाहरन्ति, सन्तः, छन्नम्, अपि, स्वान्, दोषान्, न, कथयन्ति, ते, पक्षापरपक्ष-दोषसहिताः, पापानि, संकुर्वंते, ध्रुवम्, नष्टाः, ( भवन्ति ) संक्षेपात्, द्रष्टुः, अपवादः, एव, सुलभः, गुणः, ( तु ) दूरतः ॥ ४ ॥

शब्दार्थ-- ये = जो लोग, कुपिताः, = क्रोधयुक्त ( होते हुये ), न्यायेन = न्याय से, दूरीकृताः = रहित होते हुये, अधिकरणे = न्यायालय में, छन्नम् = छिपाये हुये, दोषम् = दोष, अपराध को, उदाहरन्ति = कहते हैं, सन्तः = सज्जन लोग, अपि = भी, स्वान् = अपने, दोषान् = दोषों को, न = नहीं कथयन्ति = कहते हैं, ( ते = वेलोग ), पक्षापर-पक्षदोषसहिताः = वादी तथा प्रतिवादी दोनों में पक्षों के दोषों से युक्त, पापानि = पापों को, संकुर्वंते = करते हैं, ( वे ), ध्रुवम् = निश्चित ही, नष्टाः = नष्ट, [ भवन्ति = होते हैं । ] संक्षेपात् = संक्षेप में, द्रष्टुः = मुकदमे के निर्णय करने वाले को, अपवादः = बुराई, एव = ही, सुलभः = सरलतया प्राप्तव्य, है, गुणः = यश, दूरतः = दूर ही रहता है ॥ ४ ॥

अर्थ--और भी, जो लोग क्रोधयुक्त, नीतिरहित होते हुये न्यायालय में छिपे हुये ( गलत ढंग से ) दोष का वर्णन करते हैं । सज्जन लोग भी अपने अपराधों को नहीं बताते हैं । वे लोग वादी और प्रतिवादी दोनों पक्षों के दोषों से युक्त होते हुये पाप करते है