भारतकोश
मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 598, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 598

५१० | मृच्छकटिकम्

यतोऽधिकरणिकः खलु--

शास्त्रज्ञः, कपटानुसारकुशलो वक्ता, न च क्रोधन- स्तुल्यो मित्र-पर-स्वकेषु, चरितं दृष्ट्वैव दत्तोत्तरः । क्लीबान् पालयिता, शठान् व्यथयिता, धर्म्यो, न लोभान्वितो द्वाभावे परतत्त्वबद्धहृदयो, राज्ञश्च कोपापहः ॥ ५ ॥

अतः वे निश्चित ही नष्ट हो जाते हैं। सक्षेप में, न्यायाधीशों को बुराई [ अपयश ] मिलना ही सरल है यश तो दूर की बात ॥ ४ ॥

टीका—पूर्वोक्तमेवार्थं भङ्ग्यन्तरेण पुनराह —छन्नमिति । ये पुरुषाः-इति संयोज्यम्, कुपिताः=क्रोधयुक्ताः, अत एव न्यायेन=नीत्या, दूरीकृताः=नीतिवियुक्ताः, अधिकरणे=न्यायालये, छन्नम्-कदाचित् सत्यम् असत्येन, कदाचित् असत्यं सत्येन आवृतम्, दोषम्=अपराधम्, उदाहरन्ति=वर्णयन्ति, सन्तः=सज्जनाः, अपि, स्वान्=आत्मीयान्, दोषान्=अपराधान्, न=नैव, कथयन्ति=प्रकाशयन्ति, ते, पक्षापरपक्षदोषसहिताः=पक्षाणाम्, अपरपक्षाणाम्=वादिप्रतिवाद्युभयपक्षाणाम् दोषैः=दूषणैः, सहिताः=युक्ताः, सन्तः, पापानि=दुष्कृतानि, संकुर्वते=भृशमाचरन्ति, ते, ध्रुवम्=निश्चितम् नष्टाः=विनष्टाः, भवन्ति, संक्षेपात् = किमधिकवर्णनेन, द्रष्टुः=विवादस्य निर्णयकर्तुः, अपवादः=कलङ्कः, निन्दा एव, सुलभः=सुप्रापः, गुणः=यशः तु, दूरतः=दूरे, एव वर्तते । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ४ ॥

विमर्श—पूर्वोक्त श्लोक का आशय ही इसमें श्लोक में भी वर्णित है। अतः यह श्लोक प्रक्षिप्त प्रतीत होता है ॥ ४ ॥

अन्वयः—[ अधिकरणिकः खलु--इति गद्यस्थेनान्वयः ] शास्त्रज्ञः, कपटानुसारकुशलः, वक्ता, न, च, क्रोधनः, मित्रस्वपरकेषु, तुल्यः, चरितम्, दृष्ट्वा, एव, दत्तोत्तरः, क्लीबान्, पालयिता, शठान्, व्यथयिता, धर्म्यः, न, लोभान्वितः, द्वाभावे, परतत्त्वबद्धहृदयः, च, राज्ञः, कोपावहः, च, ( भवेत् ) ॥ ५ ॥

शब्दार्थ—( अधिकरणिकः=न्यायाधीश ), शास्त्रज्ञः = न्यायशास्त्र को जानने वाला, कपटानुसारकुशलः=कपट को पकड़ने में कुशल, वक्ता=बोलने में चतुर, न च=और न, क्रोधनः=क्रोध करने वाला, मित्रपरस्वकेषु = मित्र, शत्रु और अपने लोगों में, तुल्यः=समान दृष्टि रखने वाला, चरितम्=व्यवहार को, दृष्ट्वा=देखकर, एव=ही, दत्तोत्तरः=उत्तर देने वाला, क्लीबान्=दुर्बल लोगों का, पालयिता=पालन करने वाला, शठान्=दुष्टलोगों को, व्यथयिता =दण्ड देने वाला, धर्म्यः=धार्मिक, न लोभान्वितः=लोभ से रहित, द्वाभावे=उपाय सम्भव रहने पर, परतत्त्वबद्धहृदयः=दूसरे की बात का सही निष्कर्ष निकालने में सावधान, =और, राज्ञः=राजा के, कोपावहः=क्रोध को नष्ट-शान्त कराने वाला, [ भवेत्=होना चाहिये ] ॥ ५ ॥