भारतकोश
मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 599, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 599

नवमोऽङ्कः ५११

श्रेष्ठिकायस्थौ--अज्जस्स वि णाम गुणे दोसो त्ति वुच्चदि। जइ एव्वं ता चन्दालोए वि अन्धआरो त्ति वुच्चदि। ( आर्यस्यापि नाम गुणे दोष इत्युच्यते । यद्येवम्, तदा चन्द्रालोकेऽप्यन्धकार इत्युच्यते । )

**अर्थ--**क्योंकि न्यायाधीश को—

शास्त्रों का जानकार, कपट को पकड़ने में कुशल, वक्ता, क्रोध न करने वाला, मित्र, शत्रु और आत्मीय जनों के बीच में समान भाव रखने वाला [ मुकदमा से सम्बद्ध लोगों के ] व्यवहार को देखकर ही उत्तर देने वाला, दुर्बलों का रक्षक, धूर्तों को दण्डित करने वाला, धार्मिक, लोभरहित, और उपाय के सम्भव रहने पर सच बात का पता लगाने में सावधान तथा राजा के क्रोध को नष्ट = शान्त करने वाला [ होना चाहिये ] ॥ ५ ॥

**टीका--**साम्प्रतं स्वकर्त्तव्यत्वकथन-प्रसंगेन अधिकरणिकलक्षणं प्रतिपादयति–शास्त्रज्ञ इति । यतः अधिकरणिकः–इति गद्यांशेनान्वयः कार्यः । अधिकरणस्य अयम् इत्यर्थे इक प्रत्ययः, अथवा मतुबर्थे 'अत इनिठनौ' ( पा. सू. ५।२।११५) इति ठन् प्रत्ययः । अधिकरण-सम्बन्धी, विचारकर्ता इत्यर्थः । शास्त्रज्ञः = न्यायादिशास्त्रवेत्ता, कपटस्य=छलस्य, अनुसारे=आविष्कारे, **कुशलः=**निपुणः, **वक्ता=**वाग्मी, **न च=**नैव च, **क्रोधनः=**क्रोधी, क्रोधरहित इत्यर्थः **मित्रपरस्वकेषु=**मित्रेषु, शत्रुपु आत्मीयेषु च तुल्यः = समदर्शी, 'पक्षपातशून्यः, चरितम् = आचरणम्, वादि-प्रतिवादिनोरिति शेषः, दृष्ट्वा एव = ज्ञात्वा एव, दत्तोत्तरः = दत्तम् प्रकटितम्, **उत्तरम्=**प्रतिवचनं येन तथाभूतः, क्लीबान् = दुर्बलान् **पालयिता=**रक्षकः, **शठान्=**धूर्तान् व्यथयिताः = दण्डयिता, धर्म्यः = धर्मादनपेतः, धर्माचारी, न लोभान्वितः= निर्लोभः, द्वाभवि = उपायसत्त्वे **परेषाम्=**वादिप्रभृतीनाम्, यत् तत्त्वम् = याथार्थ्यम्, **तस्मिन् बद्धहृदयः=**व्यासक्तमनाः, सावधान इति भावः, च = तथा, **राज्ञः=**नृपस्य, कोपावहः = क्रोधस्य शमयिता, भवेत् । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ५ ॥

**विमर्श--**न्यायाधीश को कैसा होना चाहिये इस विषय में इस श्लोक में बहुत सुन्दर विवेचन है ॥ ५ ॥

**शब्दार्थ--**चन्द्रालोके = चन्द्रमा के प्रकाश में, कार्यार्थी = मुकदमा वाला, साटोपम्=घमण्ड के साथ, व्यवहारे = मुकदमा के विषय में, उपरागः = सूर्यग्रहण, महापुरुषविनिपातम् = महान् पुरुष के विनाश को, व्याकुलेन = परेशानी के साथ, दृश्यते=देखा जायगा, विचार किया जायगा, आवृत्तम् = बहनोई, स्थापयिष्यामि=नियुक्त करवा दूंगा, कुपितः=नाराज, संभाव्यते=सम्भव है।

**अर्थ--सेठ और कायस्थ--**श्रीमान् के भी गुण में दोष देखा जाता है। यदि ऐसी बात है तब तो चन्द्रमा के प्रकाश में भी अन्धकार है, ऐसा कहा जाता है ।