मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 605, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंनवमोऽङ्कः ५१७
शकारः--एव्वं भणामि-अवलद्धाह वि ण अ मे किं वि कलइशदि। तदो तेण बहिणीपदिणा परितुट्ठेन मे कीलिदुं रक्खिढं शव्वुज्जाणाणं पवलं पुप्फकरण्डके जिण्णुज्जाणे दिण्णे। तहिं च पेक्खिदुं अणुदिअहं शोशावेदुं शोधावेदुं पोत्यावेदुं लुणावेदुं गच्छामि। देव्वजोएण पेक्खामि ण पेक्खामि वा इत्थिआशलीलं निव्वडिदं। (एवं भणामि-अपराद्धस्यापि न च मे किमपि करिष्यति। ततस्तेन भगिनीपतिना परितुष्टेन मे क्रीडितुं रक्षितुं सर्वोद्यानानां प्रवरं पुष्पकरण्डकं जीर्णोद्यानं दत्तम्। तत्र च प्रेक्षितुमनुदिवसं शोषयितुं शोधयितुं पोषयितुं लावयितुं गच्छामि। दैवयोगेन प्रेक्षे न प्रेक्षे वा स्त्रीशरीरं निपतितम्।)
टीका--वंशो न्यायालये न किमपि करोतीति तथ्यं प्रकटयति अधिकरणिकः--किमिति। कुलेन=वंशेन, उपदिष्टेन=वर्णितेन, किम्=किं फलम्, न किमपीति भावः, अत्र=न्यायालये, शीलम् = चरित्रम्, एव, कारणम्=निर्णयकारकमिति भावः। सुक्षेत्रे=उर्वरायां भूमौ, कण्टकिद्रुमाः=कण्टकयुक्ताः, द्रुमाः=वृक्षाः, अपि, नितराम्=अत्यधिकम्, स्फीताः=वृद्धाः, विशालाः, भवन्ति,=जायन्ते। उर्वरायां भूमौ यथा सद्वृक्षाः सम्पन्नाः भवन्ति तथैव कण्टकयुक्ताः वृक्षा अपि विशालतां प्राप्नुवन्ति। एवमेव सद्वंशेऽपि सुयोग्या इव दुष्टा अपि पुत्रा उत्पन्ना भवन्तीति भावः। अत्र दृष्टान्तालङ्कारः। पथ्यावक्त्रं वृत्तम्॥ ७॥
विमर्श--आठवें अंक में २६ वां श्लोक भी यही है। वहाँ भी इसकी व्याख्या देखी जा सकती है॥ ७॥
शब्दार्थ--अपराद्धस्य=अपराधी का, प्रवरम्=श्रेष्ठ, अनुदिवसम्=रोजाना, लूनम्=कटाई, दैवयोगेन=संयोगवश, विपन्ना=मरी हुई, नगरमण्डनम्=शहर को अलंकार, अर्थकल्यवर्तस्य=धनरूपी कलेवा, बाहुपाशबलात्कारेण=भुजारूपी पाश के बलात्कार से, आवृणोति=छिपा लेता है, उत्ताम्यता=उतावले होने वाले, पायसपिण्डारकेण=खीर खाने के लोभी, निर्णाशितः=नष्ट कर डाला, प्रोञ्छति=पोंछता है, व्यापादिता=मार डाली, मोघस्थानया=रिक्त स्थानवाली, ग्रीवालिकया=गले की माला से, प्रत्युज्जीवितः=फिर से जिन्दा।
अर्थ--शकार--ऐसा कहता हूँ, अपराधी भी मेरा कोई कुछ नहीं करेगा। इसके बाद प्रसन्न बहनोई ने मेरे विहार के लिये और रक्षा के लिए सभी उद्यानों में श्रेष्ठ पुष्पकरण्डक उद्यान दिया। और उन [उद्यान] में रोज देख भाल करने के लिये, सूखा [सफाई] कराने के लिये, पुष्ट कराने के लिये और [अनावश्यक, घासादि को] कटवाने के लिये जाता हूँ। संयोगवश मैंने (वहाँ) गिरे हुये स्त्री-शरीर को देखा, अथवा नहीं देखा।