मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 604, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें| ५१६ | मृच्छकटिकम् |
|---|
लाअशशुले मम पिदा लाआ तादश्श होइ जामादा ।
लाअशिआले हग्गे ममावि बहिणोवदो लाआ ॥ ६ ॥
( राजश्वशुरो मम पिता राजा तातस्य भवति जामाता ।
राजश्यालोऽहं ममापि भगिनीपती राजा ॥ ६ ॥ )
अधिकरणिकः-- सर्वं ज्ञायते ।
किं कुलेनोपदिष्टेन शीलमेवात्र कारणम् ।
भवन्ति नितरां स्फीताः सुक्षेत्रे कण्टकिद्रुमाः ॥ ७ ॥
तदुच्यतां कार्यम् ।
अन्वयः--मम, पिता, राजश्वशुरः, राजा, तातस्य, जामाता, भवति, अहम्, राजश्यालः, राजा, अपि, मम, भगिनीपतिः ॥ ६ ॥
शब्दार्थ--मम=मेरे, शकार के, पिता=पिता, राजश्वसुरः=राजा पालक के ससुर हैं, राजा=राजा, पालक, तातस्य=मेरे पिता के, जामाता=दामाद, भवति=हैं, अहम्=मैं, शकार, राजश्यालः=राजा का शाला हूँ, राजा अपि=राजा भी, मम=मेरे, भगिनीपतिः=बहिन के पति=बहनोई हैं ॥ ६ ॥
अर्थ--(शकार--) मेरे पिता राजा पालक के ससुर हैं । राजा मेरे पिता के दामाद हैं। मैं राजा का शाला हूँ । राजा मेरे बहनोई हैं ॥ ६ ॥
टीका--साम्प्रतं स्वप्रभाववृद्धये शकारः स्वपरिचयं ददाति-राजेति । मम=शकारस्य, व्यवहारार्थिन इति भावः, पिता=जनकः, राजश्वशुरः=राज्ञः पालकस्य श्वशुरः, राजा=नृपः, पालकः, तातस्य=शकारजनकस्य, जामाता=दुहितुः पतिः, भवति=वर्तते, अहम्=शकारः, राजश्यालः=राज्ञःपालकस्य श्यालकः, राजा=नृपःपालकः, मम=शकारस्य, भगिनीपतिः=भगिन्याः पतिः, आवुत्तः वर्तते । अत्रैकस्यैव सिद्ध-सम्बन्धस्य चतुर्धा कथनं शकारस्य मूर्खतां प्रतिपादयतीति बोध्यम् । आर्या वृत्तम् ॥६॥
अन्वयः--कुलेन, उपदिष्टेन, किम् अत्र, शीलम्, एव, कारणम्, सुक्षेत्रे, कण्टकिद्रुमाः, नितराम्, स्फीताः, भवन्ति ॥ ७ ॥
शब्दार्थ--कुलेन=कुल के, उपदिष्टेन=कहने से, किम्=क्या लाभ ? अत्र=यहाँ, शीलम्=चरित्र, एव=ही, कारणम्=कारण, ( होता है ), सुक्षेत्रे=सुन्दर खेत में, कण्टकिद्रुमाः = कांटेदार पेड़, नितराम्=बहुत अधिक, स्फीताः=बढ़े हुये, विशाल, भवन्ति=होते हैं ॥ ७ ॥
अर्थ--अधिकरणिक--सब मालूम है ।
वंश के कहने से क्या लाभ ? यहाँ ( न्यायालय में ) चरित्र ही कारण होता है । सुन्दर खेत में कांटेदार [ भी ] पेड़ बहुत अधिक बड़े-बड़े हो जाते हैं ॥ ७ ॥
तो अपना कार्य=मुकदमा बतलाइये ।