मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
| ५१६ | मृच्छकटिकम् |
|---|
लाअशशुले मम पिदा लाआ तादश्श होइ जामादा ।
लाअशिआले हग्गे ममावि बहिणोवदो लाआ ॥ ६ ॥
( राजश्वशुरो मम पिता राजा तातस्य भवति जामाता ।
राजश्यालोऽहं ममापि भगिनीपती राजा ॥ ६ ॥ )
अधिकरणिकः-- सर्वं ज्ञायते ।
किं कुलेनोपदिष्टेन शीलमेवात्र कारणम् ।
भवन्ति नितरां स्फीताः सुक्षेत्रे कण्टकिद्रुमाः ॥ ७ ॥
तदुच्यतां कार्यम् ।
अन्वयः--मम, पिता, राजश्वशुरः, राजा, तातस्य, जामाता, भवति, अहम्, राजश्यालः, राजा, अपि, मम, भगिनीपतिः ॥ ६ ॥
शब्दार्थ--मम=मेरे, शकार के, पिता=पिता, राजश्वसुरः=राजा पालक के ससुर हैं, राजा=राजा, पालक, तातस्य=मेरे पिता के, जामाता=दामाद, भवति=हैं, अहम्=मैं, शकार, राजश्यालः=राजा का शाला हूँ, राजा अपि=राजा भी, मम=मेरे, भगिनीपतिः=बहिन के पति=बहनोई हैं ॥ ६ ॥
अर्थ--(शकार--) मेरे पिता राजा पालक के ससुर हैं । राजा मेरे पिता के दामाद हैं। मैं राजा का शाला हूँ । राजा मेरे बहनोई हैं ॥ ६ ॥
टीका--साम्प्रतं स्वप्रभाववृद्धये शकारः स्वपरिचयं ददाति-राजेति । मम=शकारस्य, व्यवहारार्थिन इति भावः, पिता=जनकः, राजश्वशुरः=राज्ञः पालकस्य श्वशुरः, राजा=नृपः, पालकः, तातस्य=शकारजनकस्य, जामाता=दुहितुः पतिः, भवति=वर्तते, अहम्=शकारः, राजश्यालः=राज्ञःपालकस्य श्यालकः, राजा=नृपःपालकः, मम=शकारस्य, भगिनीपतिः=भगिन्याः पतिः, आवुत्तः वर्तते । अत्रैकस्यैव सिद्ध-सम्बन्धस्य चतुर्धा कथनं शकारस्य मूर्खतां प्रतिपादयतीति बोध्यम् । आर्या वृत्तम् ॥६॥
अन्वयः--कुलेन, उपदिष्टेन, किम् अत्र, शीलम्, एव, कारणम्, सुक्षेत्रे, कण्टकिद्रुमाः, नितराम्, स्फीताः, भवन्ति ॥ ७ ॥
शब्दार्थ--कुलेन=कुल के, उपदिष्टेन=कहने से, किम्=क्या लाभ ? अत्र=यहाँ, शीलम्=चरित्र, एव=ही, कारणम्=कारण, ( होता है ), सुक्षेत्रे=सुन्दर खेत में, कण्टकिद्रुमाः = कांटेदार पेड़, नितराम्=बहुत अधिक, स्फीताः=बढ़े हुये, विशाल, भवन्ति=होते हैं ॥ ७ ॥
अर्थ--अधिकरणिक--सब मालूम है ।
वंश के कहने से क्या लाभ ? यहाँ ( न्यायालय में ) चरित्र ही कारण होता है । सुन्दर खेत में कांटेदार [ भी ] पेड़ बहुत अधिक बड़े-बड़े हो जाते हैं ॥ ७ ॥
तो अपना कार्य=मुकदमा बतलाइये ।
नवमोऽङ्कः ५१७
शकारः--एव्वं भणामि-अवलद्धाह वि ण अ मे किं वि कलइशदि। तदो तेण बहिणीपदिणा परितुट्ठेन मे कीलिदुं रक्खिढं शव्वुज्जाणाणं पवलं पुप्फकरण्डके जिण्णुज्जाणे दिण्णे। तहिं च पेक्खिदुं अणुदिअहं शोशावेदुं शोधावेदुं पोत्यावेदुं लुणावेदुं गच्छामि। देव्वजोएण पेक्खामि ण पेक्खामि वा इत्थिआशलीलं निव्वडिदं। (एवं भणामि-अपराद्धस्यापि न च मे किमपि करिष्यति। ततस्तेन भगिनीपतिना परितुष्टेन मे क्रीडितुं रक्षितुं सर्वोद्यानानां प्रवरं पुष्पकरण्डकं जीर्णोद्यानं दत्तम्। तत्र च प्रेक्षितुमनुदिवसं शोषयितुं शोधयितुं पोषयितुं लावयितुं गच्छामि। दैवयोगेन प्रेक्षे न प्रेक्षे वा स्त्रीशरीरं निपतितम्।)
टीका--वंशो न्यायालये न किमपि करोतीति तथ्यं प्रकटयति अधिकरणिकः--किमिति। कुलेन=वंशेन, उपदिष्टेन=वर्णितेन, किम्=किं फलम्, न किमपीति भावः, अत्र=न्यायालये, शीलम् = चरित्रम्, एव, कारणम्=निर्णयकारकमिति भावः। सुक्षेत्रे=उर्वरायां भूमौ, कण्टकिद्रुमाः=कण्टकयुक्ताः, द्रुमाः=वृक्षाः, अपि, नितराम्=अत्यधिकम्, स्फीताः=वृद्धाः, विशालाः, भवन्ति,=जायन्ते। उर्वरायां भूमौ यथा सद्वृक्षाः सम्पन्नाः भवन्ति तथैव कण्टकयुक्ताः वृक्षा अपि विशालतां प्राप्नुवन्ति। एवमेव सद्वंशेऽपि सुयोग्या इव दुष्टा अपि पुत्रा उत्पन्ना भवन्तीति भावः। अत्र दृष्टान्तालङ्कारः। पथ्यावक्त्रं वृत्तम्॥ ७॥
विमर्श--आठवें अंक में २६ वां श्लोक भी यही है। वहाँ भी इसकी व्याख्या देखी जा सकती है॥ ७॥
शब्दार्थ--अपराद्धस्य=अपराधी का, प्रवरम्=श्रेष्ठ, अनुदिवसम्=रोजाना, लूनम्=कटाई, दैवयोगेन=संयोगवश, विपन्ना=मरी हुई, नगरमण्डनम्=शहर को अलंकार, अर्थकल्यवर्तस्य=धनरूपी कलेवा, बाहुपाशबलात्कारेण=भुजारूपी पाश के बलात्कार से, आवृणोति=छिपा लेता है, उत्ताम्यता=उतावले होने वाले, पायसपिण्डारकेण=खीर खाने के लोभी, निर्णाशितः=नष्ट कर डाला, प्रोञ्छति=पोंछता है, व्यापादिता=मार डाली, मोघस्थानया=रिक्त स्थानवाली, ग्रीवालिकया=गले की माला से, प्रत्युज्जीवितः=फिर से जिन्दा।
अर्थ--शकार--ऐसा कहता हूँ, अपराधी भी मेरा कोई कुछ नहीं करेगा। इसके बाद प्रसन्न बहनोई ने मेरे विहार के लिये और रक्षा के लिए सभी उद्यानों में श्रेष्ठ पुष्पकरण्डक उद्यान दिया। और उन [उद्यान] में रोज देख भाल करने के लिये, सूखा [सफाई] कराने के लिये, पुष्ट कराने के लिये और [अनावश्यक, घासादि को] कटवाने के लिये जाता हूँ। संयोगवश मैंने (वहाँ) गिरे हुये स्त्री-शरीर को देखा, अथवा नहीं देखा।
५१८ मृच्छकटिकम्
अधिकरणिकः-- अथ ज्ञायते का स्त्री विपन्नेति ?
शकारः-- हंहो अधिकलणभोइआ ! किं त्ति ण जाणामि तं तादिशि णअलमण्डणं कञ्चणशदभूशणिअं । केण वि कुपुत्तेण अत्थकल्लवत्तश्श कालणादो शुण्णं पुप्फकलण्डकं जिण्णुज्जाणं पविशिअ बाहुपाश-वलक्कारेण वशन्तशोणिआ मालिदा, ण मए । (अहो अधिकरणभोजकाः ! किमिति न जानामि तां तादृशीं नगरमण्डनं काञ्चनशतभूषणाम् । केनापि कुपुत्रेण अर्थकल्य-वर्त्तस्य कारणात् शून्यं पुष्पकरण्डकं जीर्णोद्यानं प्रवेश्य बाहुपाशबलात्कारेण वसन्त-सेना मारिता, न मया ।) (इत्यर्द्धोक्ते मुखमावृणोति ।)
अधिकरणिकः-- अहो नगररक्षिणां प्रमादः ! भोः श्रेष्ठिकायस्थौ ! 'न मयेति' व्यवहारपदं प्रथममभिलिख्यताम् ।
कायस्थः-- जं अज्जो आणवेदि । (तथा कृत्वा) अज्ज ! लिहिदं । (यदार्थ आज्ञापयति ।) (आर्य ! लिखितम् ।)
शकारः-- (स्वगतम्) हीमादिके ! उत्तलाअन्तेण विअ पाअशपिण्डा-लकेण अज्ज मए अत्ता एव्व णिण्णाशिदो । भोदु, एवं दाव । (प्रकाशम्) अहो अधिकलणभोइआ ! णं भणामि, मए ज्जेव दिट्ठा, किं कोलाहलं कलेध ? (हन्त ! उत्ताम्यतेव पायसपिण्डारकेण अद्य मया आत्मैव निर्णशितः । भवतु, एवं तावत्) । (अहो अधिकरणभोजकाः ! ननु भणामि - मयैव दृष्टा । किं कोलाहलं कुरुत ?) (इति पादेन लिखितं प्रोञ्छति ।)
अधिकरणिक-- अच्छा, कुछ मालुम पड़ता है कि वह कौन स्त्री मरी पड़ी है ?
शकार-- अहो न्यायाधीश महोदय ! नगर की भूषण, सैकड़ों स्वर्णभूषणों से युक्त उस सुन्दरी को क्यों नहीं जानूँगा ? किसी दुष्ट व्यक्तिने कलेवा के समान तुच्छ धन के लिये सूने पुष्पकरण्डक बगीचे में लेजाकर बाहुपाश से बलपूर्वक (हाथों से गला दबाकर) वसन्तसेना को मार डाला, मैंने नहीं । [ऐसा आधा कह कर मुख को छिपा लेता है ।]
अधिकरणिक-- ओह ! नगर के रक्षकों (सिपाहियों) की असावधानी । हे श्रेष्ठी और कायस्थ ! 'मैंने नहीं' ये मुकदमे के पद पहले लिख दो ।
कायस्थ-- श्रीमान् की जैसी आज्ञा । (लिखकर) आर्य ! लिख लिया ।
शकार-- (अपने में) हाय ! जल्दीबाजी करते हुये (उतावला होते हुये) मैंने गरम गरम खीर खाने वाले के समान आज अपना ही नाश कर डाला । अच्छा, ऐसा हो । (प्रकट रूप में) हे न्यायाधिकारियो ! कहता हूँ कि मैंने ही देखा है । क्या कोलाहल कर रहे हो ? (ऐसा कह कर लिखी बात को पैर से पोंछ डालता है ।)
नवमोऽङ्कः ५१६
अधिकरणिकः---कथं त्वया ज्ञातं यथा खल्वर्थनिमित्तं बाहुपाशेन व्यापादिता ?
शकारः---हंहो ! णूणं शूनशूण्णाए मोघट्ठाण्णाए गोव्वालियाए णिसुत्त-ण्णकेहिं आहलणट्ठाणेहिं तक्केमि । ( हंहो ! नूनं शूनशून्यया मोघस्थानया ग्रीवालिकया निःसुवर्णकैराभरणस्थानैस्तर्कयामि । )
श्रेष्ठिकायस्थौ---जुज्जदि विअ । ( युज्यत इव । )
शकारः---( स्वगतम् ) दिट्ठिआ पच्चुज्जीविदम्हि । अविदमादिके ! ( दिष्ट्या प्रत्युज्जीवितोऽस्मि । अविदमादिके । )
अधिकरणिक---तुमने कैसे जाना कि धन के लिये गला दबा कर मार डाला ?
शकार---ओह ! उसकी स्फीत, सूनी और खाली गर्दन के कारण तथा आभूषणों को पहनने के अंगों को आभूषणों से रहित होने के कारण वैसा अनुमान करता हूँ ।
श्रेष्ठी और कायस्थ---ठीक सा ही लगता है ।
शकार---(अपने में) सौभाग्य से मैं फिर जीवित हो गया । सन्तोष की बात है ।
टीका---अपराद्धस्यापि=कृतदोषस्यापि, भगिनीपतिना=आवूत्तेन, क्रीडितुम्=विहारार्थम्, शोधयितुम्=सम्मार्जनादिना स्वच्छं कारयितुम्, दैवयोगेन=संयोगवशात् नगरमण्डनम्=नगरस्याभूषणभूताम्, अर्थकल्यवर्त्तस्य=तुच्छधनस्य, बाहुपाशाभ्यां बलात्कारैर्बलपूर्वकं निष्पीडनम्, व्यवहारपदम्=विवादस्य पदम्, 'न मया मरिते'ति कथनेनेदं प्रतीयते यदनेनैव मारितेति तत्तात्पर्यम्, प्रमादः=अनवधानता, उत्ताम्यता=अस्थिरचित्तेन, उत्पूर्वकात् 'तम्' उत्काङ्क्षायाम् इति धातोः दैवादिकात् शतृप्रत्ययान्तात् तृतीयैकवचने रूपम्, पायसपिण्डारकेण = पायसपिण्ड-भोजन-लुब्धेन=पयः इदं पायसम्, तस्य पिण्डम् ऋच्छति=प्राप्नोति, भुङ्क्ते इति भावः कर्तरि ण्वुल् प्रत्ययः, निर्णाशितः=विनाशितः, मयैव दृष्टा इत्युक्त्वात्मनो निर्दोषतां प्रतिपादयति । व्यापादिता=मारिता, शूनशूनया=स्फीतस्फीतया, क्वचित् शून्य-शूनया आभरणशून्यया स्फीतया चेत्यर्थः, क्वचित् 'पड़िशूणार' प्राकृतस्य परिशून्यया' इति संस्कृतम्, मोघस्थानया=मोघम्=विफलम्, स्थानम्=स्थितिः, तादृशालंकार-विरहादिति भावः, यस्यास्तया, ग्रीवालिकया=ग्रीवया, यद्वा ग्रीवामलति=भूषयति या तया, अल्धातोः कर्तरि ण्वुल्, ग्रैवेयकेनेत्यर्थः 'परिशून्ययेति पाठे बोध्यः, निःसुवर्णकैः=निः=न सन्ति सुवर्णकानि=सौवर्णाभरणानि येषु तथाभूतैः, आभरणस्थानैः=हस्तादिभिरित्यर्थः, तर्कयामि=अनुमिनोमि, प्रत्युज्जीवितः=पुनः जीवनं प्रापितः । अविदमादिके इति हर्षसूचकमव्ययम् ।
विमर्श---'अपराद्धस्यापि न च मे किमपि करिष्यति' यह कह कर शकार अपनी प्रभुता प्रकट करना चाहता है । 'न मया मारिता' यह कहने पर उस
| ५२० | मृच्छकटिकम् |
|---|
श्रेष्ठिकायस्थौ--भोः ! कं इसो बवहारो अवलम्बदि ? ( भोः ! कमेव व्यवहारोऽवलम्बते ? )
अधिकरणिकः--इह हि द्विविधो व्यवहारः ।
श्रेष्ठिकायस्थौ--केरिसो ? ( कीदृशो ? )
अधिकरणिकः--वाक्यानुसारेण अर्थानुसारेण च । यस्तावत् वाक्यानुसारेण, स खल्वर्थिप्रत्यर्थिभ्यः, यश्चार्थानुसारेण, स चाधिकरणिकबुद्धि-निष्पाद्यः ।
श्रेष्ठिकायस्थौ--ता वसन्तसेणामादरं अवलम्बदि ववहारो ? ( तद् वसन्तसेनामातरमवलम्बते व्यवहारः ? )
अधिकरणिकः--एवमिदम् । भद्र शोधनक ! वसन्तसेनामातरमनुद्वे-जयन्नाह्वय ।
शकार को अपनी गलती का आभास हो जाता है कि उसे ऐसा नहीं कहना चाहिये था। ऐसा कह कर अपने को दोषी सूचित कर दिया है। इसी लिये आगे कहता है कि गरम-गरम खीर खाने का लोभी जैसे जल्दबाजी में अपनी जीभ जला डालता है, उसी प्रकार उसने भी गलत बयान देकर अपना विनाश कर डाला है।
निर्णाशितः-- यहाँ णत्व होता है ‘उपसर्गादसमासेऽपि’। णत्वरहित प्रयोग अशुद्ध है।
शब्दार्थ-- व्यवहारः=विचारणीय विषय, वाक्यानुसारेण = वादी-प्रतिवादी की बातों के अनुसार, अर्थानुसारेण=बातें सुनकर उनके अभिप्राय को समझ कर निर्णय करना, अनुद्वेजयन् = विना परेशान करते हुये, यौवनम् = यौवनसुख, मोहपरवशम् इव=मूर्च्छित जैसी, भावमिश्राणाम्=सम्मानयोग्य लोगों का, प्रच्छनीयः=पूछने योग्य।
अर्थ--श्रेष्ठी और कायस्थ-- श्रीमन् ! यह मुकदमा किस पर आश्रित है ?
अधिकरणिक-- यहाँ दो प्रकार का व्यवहार [ विचारणीय ] है।
श्रेष्ठी और कायस्थ-- कौन-कौन से ?
अधिकरणिक-- वाक्यों के अनुसार और अर्थ के अनुसार। जो वाक्यों=बयानों के अनुसार होता है वह वादी-प्रतिवादी के बयानों से समझा जाता है, और जो अर्थ के अनुसार होता है वह अधिकरणिक की बुद्धि से निर्णय करने लायक होता है।
श्रेष्ठी और कायस्थ-- तब तो वसन्तसेना की माता पर यह व्यवहार आश्रित है।
अधिकरणिक-- ऐसा ही है। भद्र शोधनक ! उद्वेगयुक्त न करते हुये वसन्तसेना की माता को बुलाओ।
नवमोऽङ्कः ५२१
**शोधनकः—**तहा। (इति निष्क्रम्य गणिकामात्रा सह प्रविश्य) एदु एदु अज्जा। (तथा।) (एतु एतु आर्या।)
**वृद्धा—**गदा मे दारिआ मित्तघरं अत्तणो जोव्वणं अणुभविदुं। एसो उण दीहाऊ भणादि—'आअच्छ, अधिअरणिओ सद्दावेदि।' ता मोहपरवसंविव अत्ताणं अवगच्छामि, हिअअं मे थरथरेदि। अज्ज! आदेसेहि मे अधिअरणमण्डवस्स मग्गं। (गता मे दारिका मित्रगृहमात्मनो यौवनमनुभवितुम्। एष पुनर्दीर्घायुर्भणति—'आगच्छ, अधिकरणिकः शब्दापयति (आकारयति)।' तन्मोहपरवशमिवात्मानमवगच्छामि हृदयं थरथरायते (कम्पते)। आर्य! आदिश मे अधिकरणमण्डपस्य मार्गम्।)
**शोधनकः—**एदु एदु। (एतु एतु आर्या।)
(उभौ परिक्रामतः)
**शोधनकः—**एदं अधिअरणमण्डवं, एत्थ पविसदु अज्जा। (अयमधिकरणमण्डपः, अत्र प्रविशतु आर्या।)
(इत्युभौ प्रविशतः।)
वृद्धा—(उपसृत्य) सुहं तुम्हाणं भोदु भावमिस्साणं। (सुखं युष्माकं भवतु भावमिश्राणाम्।)
अधिकरणिकः भद्रे! स्वागतम्। आस्यताम्।
**वृद्धा—**तथा। (तथा।) (इत्युपविष्टा।)
**शोधनक—**जैसी आज्ञा। (यह कहकर निकल कर वसन्तसेना की माता के साथ प्रवेश करके) आइये आर्या आइये।
**वृद्धा—**मेरी बेटी (वसन्तसेना) अपने मित्र (चारुदत्त) के घर जवानी का सुख उठाने के लिये गयी है। और यह दीर्घायु कह रहा है 'आइये, अधिकरणिक बुला रहे हैं', इसलिये अपने को बेहोश सी समझ रही हूँ। मेरा दिल कांप रहा है। आर्य! मुझे कचहरी का रास्ता बताओ।
**शोधनक—**आइये आर्या आइये।
(दोनों घूमते हैं।)
**शोधनक—**यह कचहरी है। इसमें आर्या प्रवेश करें।
(यह कह कर दोनों प्रवेश करते हैं।)
वृद्धा—(पास जाकर) सम्माननीय सज्जनों! आपका कल्याण हो।
**अधिकरणिक—**भद्रे! स्वागत है। बैठिये।
**वृद्धा—**अच्छा। (ऐसा कह कर बैठ जाती है।)
५२२ मृच्छकटिकम्
शकारः—( साक्षेपम् ) आगदाशि वुड्ढकुट्टणि ! आगदाशि । ( आगतासि वृद्धकुट्टनि ! आगतासि ? )
अधिकरणिकः— अये ! तत् त्वं किल वसन्तसेनाया माता ?
वृद्धा— अध इं ? ( अथ किम् ? )
अधिकरणिकः— अथेदानीं वसन्तसेना क्व गता ?
वृद्धा— मित्तघरं । ( मित्रगृहम् । )
अधिकरणिकः— किं नामधेयं तस्या मित्रम् ?
वृद्धा—( स्वगतम् ) हद्धी हद्धी अदिलज्जणीअं क्खु एदं । ( प्रकाशम् ) जणस्स पुच्छणीओ अअं अत्थो, ण उण अधिअरणस्स । ( हा धिक् हा धिक्, अतिलज्जनीयं खल्वेतत् । ) ( जनस्य प्रच्छनीयोऽयमर्थः, न पुनरधिकरणिकस्य । )
अधिकरणिकः— अलं लज्जया, व्यवहारस्त्वां पृच्छति ।
श्रेष्ठिकायस्थौ— ववहारो पुच्छदि, णत्थि दोसो, कधेहि । ( व्यवहारः पृच्छति, नास्ति दोषः, कथय । )
वृद्धा— कथं ववहारो ? जइ एव्वं, ता सुणन्तु अज्जमिस्सा । सो क्खु, सत्यवाह-विणअदत्तस्स णत्तिओ, साअरदत्तस्स तणओ, सुगहिदणा-महेओ अज्ज चारुदत्तो णाम सेट्ठिचत्तरे पडिवसदि; तहिं मे दारिआ जोव्वणसुहं अणुभवदि । ( कथं व्यवहारः ? यद्येवं तदा शृण्वन्तु आर्यमिश्राः । स खलु सार्थवाहविनयदत्तस्य नप्ता, सागरदत्तस्य तनयः, सुगृहीतनामधेय आर्यचारुदत्तो नाम श्रेष्ठिचत्वरे प्रतिवसति, तत्र मे दारिका यौवनसुखमनुभवति । )
शकार—( आक्षेपसहित ) आ गयी हो बूढ़ी कुट्टिनी, आ गई हो ?
अधिकरणिक— अरे ! तो तुम क्या वसन्तसेना की माता हो ?
वृद्धा— जी हाँ ।
अधिकरणिक— इस समय वसन्तसेना कहाँ गयी है ?
वृद्धा— मित्र के घर ।
अधिकरणिक— उसके मित्र का क्या नाम है ?
वृद्धा—(अपने में) हाय ! हाय ! यह तो अति लज्जा की बात है । (प्रकट में) यह बात तो साधारण लोगों के द्वारा पूछने की है, न कि न्यायाधिकारियों के द्वारा ।
अधिकरणिक— लजाने की कोई बात नहीं है । यह तो मुकदमा पूछ रहा है ।
श्रेष्ठो और कायस्थ— मुकदमा पुछवा रहा है, कोई दोष नहीं है, कहो कहो ।
वृद्धा— क्या मुकदमा ? यदि ऐसी बात है तो सज्जनों ! सुनिये । सार्थवाह-विनयदत्त के नाती ( पौत्र ), सागरदत्त के पुत्र, स्वनामधन्य आर्य चारुदत्त श्रेष्ठियों के मुहल्ले में रहते हैं । वहाँ मेरी बेटी जवानी का सुख उठा रही है ।
नवमोऽङ्कः ५२३
शकारः—शुदं अज्जेहिं ? लिहीअदु एदे अक्खला । चालुदत्तेण शह मम विवादे । ( श्रुतमार्थैः ? लिख्यन्तामेतान्यक्षराणि । चारुदत्तेन सह मम विवादः । )
श्रेष्ठिकायस्थौ—चारुदत्तो मित्तो त्ति णत्थि दोसो । ( चारुदत्तो मित्रमिति नास्ति दोषः । )
अधिकरणिकः—व्यवहारोऽयं चारुदत्तमवलम्बते !
श्रेष्ठिकायस्थौ—एव्वं विअ । ( एवमिव )
अधिकरणिकः—धनदत्त ! ‘वसन्तसेना आर्यचारुदत्तस्य गृहं गतेति’ लिख्यतां व्यवहारस्य प्रथमः पादः । कथमार्थचारुदत्तोऽपि अस्माभिराह्वयितव्यः । अथवा व्यवहारस्तमाह्वयति । भद्र शोधनक ! गच्छ, आर्यचारुदत्तं स्वैरमसम्भ्रान्तमनुद्विग्नं सादरमाहूय ‘प्रस्तावेनाधिकरणिकस्त्वां द्रष्टुमिच्छति’ इति ।
शकार—श्रीमन् ! आप लोगों ने सुना ? इन अक्षरों को लिख लो । चारुदत्त के साथ मेरा मुकदमा है ।
टीका—द्विविधः = द्वौ प्रकारौ यस्य तादृशः, वाक्यानुसारेण = श्रुतवाक्य-प्रतिपादितार्थतात्पर्य्यानुसारेण, अनुद्वेजयन् = वसन्तसेनायाः वधं श्रावयित्वा तस्या उद्वेगं न कारयन्नित्यर्थः, यौवनम् = यौवनजन्यसुखमित्यर्थः, शब्दापयति = आकारयति, अत्र पुगागमश्चिन्त्यः, मोहपरवशम् = किंकर्त्तव्यविमूढम्, थरथरायते = कम्पते, भावमिश्राणाम् = विद्वद्वर्याणाम्, वृद्धकुट्टिनि = वृद्धा = जराग्रस्ता चासौ कुट्टिनी = शम्भली, तत्सम्बुद्धौ रूपम्, परनारी परपुंसा योजने दक्षेति भावः, प्रच्छनीयः = प्रष्टुं योग्यः, बहुत्र ‘पृच्छनीयः’ इति सम्प्रसारणघटितप्रयोगो दृश्यते सोऽशुद्धः कितादिपरत्वाभावात् सम्प्रसारणस्याप्राप्तेः, व्यवहारः = विवादः ।
शब्दार्थ—आह्वायितव्यः = बुलाना चाहिये । स्वैरम् = मन्द मन्द, असम्भ्रान्तम् = बिना घबड़ाहट के, अनुद्विग्नम् = उद्वेगरहित, प्रस्तावेन = किसी प्रसङ्ग से ।
अर्थ—श्रेष्ठी और कायस्थ—चारुदत्त मित्र हैं, इसमें कोई दोष नहीं है ।
अधिकरणिक—यह विवाद-निर्णय चारुदत्त की अपेक्षा करता है ।
श्रेष्ठी और कायस्थ—ऐसा ही है ।
अधिकरणिक—धनदत्त ! ‘वसन्तसेना आर्य चारुदत्त के घर गयी’ यह मुकदमा की [ बयान की ] पहली पंक्ति लिख लो । क्या हमें चारुदत्त को भी बुलाना चाहिये । अथवा विवादनिर्णय ही उसे बुला रहा है । भद्र शोधनक ! जाओ, आर्य चारुदत्त को धीरे धीरे बिना घबड़ाहट के आदरपूर्वक बुला लाओ—‘प्रसंगवशात् न्यायाधिकारी आपका दर्शन करना चाहते हैं ।’
५२४ मृच्छकटिकम्
**शोधनकः--**जं अज्जो आणवेदि। (यदार्य आज्ञापयति।) (इति निष्क्रान्तश्चारुदत्तेन सह प्रविश्य च) एदु एदु अज्जो। (एतु एतु आर्यः।)
चारुदत्तः--(विचिन्त्य)
परिज्ञातस्य मे राज्ञा शीलेन च कुलेन च यत्सत्यमिदमाह्वानमवस्थामभिशङ्कते॥ ८॥
**शोधनक--**आपकी जैसी आज्ञा। (यह कह कर निकल कर और चारुदत्त के साथ प्रवेश करके) आइये, आर्य आइये।
**टीका--**धनदत्त=इदं कायस्थलेखकस्य नाम, व्यवहारस्य=विवादस्य, तद्विषयककथनस्य इत्यर्थः, पादः=अंशः, आह्वयितव्यः=आकारयितव्यः, स्वैरम्=धीरम्, असम्भ्रान्तम्=अत्वरम्, अनुद्विग्नम्=अव्याकुलम्, तथा वक्तव्यं येन चारुदत्तः स्वाभाविकीं दशां न परित्यजेदिति तद्भावः, सादरम्=ससम्मानम्, प्रस्तावेन=केनचित् प्रसङ्गेन, कुत्रचित् विवादनिर्णये भवदुपस्थितेरपेक्षणादित्यर्थः।
**अन्वयः--**राज्ञा, कुलेन, शीलेन, च, परिज्ञातस्य, मे, यत्, इदम्, आह्वानम्, तत्, सत्यम्, अवस्थाम्, अभिशङ्कते॥ ८॥
**शब्दार्थ--**राज्ञा = राजा पालक द्वारा, कुलेन=कुलसे, च=और, शीलेन=स्वभावसे, परिज्ञातस्य=अच्छी तरह जाने गये, मे=मेरा, यत्=जो, इदम्=यह, आह्वानम्=बुलावा है, सत्यम्=निश्चितरूप से, अवस्थाम्=दशाको, दरिद्रता को, अभिशङ्कते=सन्दिग्ध कर रहा है, [दरिद्रता के कारण किसी भी दोष को मुझ पर लगाया जाना सम्भव है।] ॥ ८॥
अर्थ--चारुदत्त--(सोंचकर)
राजा (पालक) के द्वारा कुल और आचरण से अच्छी प्रकार परिचित मेरा यह बुलाया जाना सचमुच दरिद्रता के कारण शंका पैदा करता है॥ ८॥
**टीका--**अकारणे राज्ञाऽऽह्वाने वितर्कमाह चारुदत्तः--राज्ञेति। राज्ञा=नृपेण, शीलेन=चरित्रेण, कुलेन=वंशेन, च, परिज्ञातस्य=सुपरिचितस्य, यत् इदम्=साम्प्रतं क्रियमाणम्, आह्वानम् = अकारणाहूतिः, सत्यम् = निश्चितम्, अवस्थाम् = दशाम्, दारिद्र्यम्, अभिशङ्कते=सन्देग्धि। मम दारिद्र्यमभिलक्ष्य कस्मिन्नपि विषये मदीय-दोषं तर्कयति, यतो हि दोषः सहसा दरिद्रमेवाश्रयति, न तु धनिनम्, दारिद्र्यस्य सर्वदोषैकहेतुत्वादिति तद्भावः। पथ्यावक्त्रं वृत्तम्॥ ८॥
**विमर्श--**यहाँ 'आह्वानम्' को कर्तृपद समझना चाहिये। राजा चारुदत्त के बारे में सभी कुछ जानता है। फिर भी बुलाया जाना उसकी गरीबी का अनुचित लाभ उठाने के लिये हो सकता है। क्योंकि गरीब पर सभी दोष मढ़े जा सकते हैं, यह शंका चारुदत्त के मन में उठती है॥ ८॥
नवमोऽङ्कः ५२५
( सवितर्कं स्वगतम् । )
ज्ञातो हि किन्नु खलु बन्धनविप्रयुक्तो मार्गागतः प्रवहणेन मयाऽपनीतः । चारेक्षणस्य नृपतेः श्रुतिमागतो वा येनाहमेवमभियुक्त इव प्रयामि ॥ ६ ॥
अथवा, किं विचारितेन, अधिकरणमण्डपमेव गच्छामि। भद्र शोधनक ! अधिकरणस्य मार्गमादेशय ।
**अन्वयः--**बन्धनविप्रयुक्तः, मार्गागतः, सः, मया, प्रवहणेन, अपनीतः, खलु, किन्नु, ज्ञातः, वा, चारेक्षणस्य, नृपतेः, श्रुतिम्, आगतः, येन, अहम्, अभियुक्तः, इव, प्रयामि ॥ ६ ॥
**शब्दार्थ--**बन्धनविप्रयुक्तः = कारागार से भागा हुआ, मार्गागतः = सड़क पर आया हुआ, सः = वह, (आर्यक), मया = मेरे (चारुदत्त) के द्वारा, प्रवहणेन = गाड़ी से, अपनीतः = पहुँचा (भगा) दिया गया, खलु = निश्चित रूप से, किन्नु = क्या, ज्ञातः = (लोगों के द्वारा) जान लिया गया, वा = अथवा, चारेक्षणस्य = गुप्तचररूपी नेत्रोंवाले, नृपतेः = राजा के, श्रुतिम् = श्रवण में, आगतः = आगया, येन = जिससे, मै = चारुदत्त, अभियुक्तः = अपराधी, इव = के समान, प्रयामि = जा रहा हूँ ॥ ६ ॥
अर्थ-- (तर्कपूर्वक अपने में)
जेल से भागा हुआ, सड़क पर आया हुआ वह (आर्यक) मैंने (अपनी) गाड़ी से कहीं भगा दिया--यह क्या लोगों को मालूम हो गया ? अथवा गुप्तचर-रूपी नेत्रोंवाले राजा के कान में (समाचार) पहुँच गया जिसके कारण मैं अपराधी के समान जा रहा हूँ ॥ ६ ॥
**टीका--**चारुदत्त आह्वानकारणविषये वितर्कते--ज्ञात इति । बन्धनात्= कारागारात्, **विप्रयुक्तः=**पलायितः, विमुक्तः, ततः, मार्गागतः मार्गे = राजमार्गे, **मार्गात् वा, आगतः=**उपस्थितः, **सः=**आर्यकनामा गोपालपुत्रकः, **मया=**चारुदत्तेन, **प्रवहणेन=**स्वशकटेन, अपनीतः = अपसारितः, स्थानान्तरं प्रापितः, **खलु=**निश्चयेन, **किं नु ज्ञातः=**परिज्ञातः किं नु ? अपि सर्वैः जनैः ज्ञातः, सर्वे जनाः परम्परया ज्ञात्वा राजनं प्रकटितवन्तः किम् ? **वा=**अथवा, **चारेक्षणस्य=**चारचक्षुषः, **नृपतेः=**राज्ञः, **श्रुतिम्=**श्रवणम्, **आगतः=**प्राप्तः, चारैर्मदीयाचारितं श्रुतवान् किम् ? **येन=**येन कारणेन, **अहम्=**चारुदत्तः, **एवम्=**अनेन प्रकारेण, **अभियुक्तः=**अपराधी, **इव=**यथा, **गच्छामि=**व्रजामि, न्यायालये इति शेषः । अत्राभियोगसम्भावनायाः स्फुटत्वा-दुत्प्रेक्षालंकार इति बोध्यम् । वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ ६ ॥
**अर्थ--**अथवा सोंचने से क्या लाभ ? न्यायालय की ओर ही जा रहा हूँ । (प्रकटरूप में) भद्र शोधनक ! न्यायालय का रास्ता बतलाओ ।
५२६ मृच्छकटिकम्
**शोधनकः—**एदु एदु अज्जो । ( एतु एतु आर्यः । ) ( इति परिक्रामतः । ) चारुदत्तः—( सशङ्कम् ) तत् किमपरम् ?
रुक्षस्वरं वाशति वायसोऽयममात्यभृत्या मुहुराह्वयन्ति । सव्यञ्च नेत्रं स्फुरति प्रसह्य ममानिमित्तानि हि खेदयन्ति ॥ १० ॥
**शोधनकः—**एदु एदु अज्जो सैरं असम्भन्तं । ( एतु एतु आर्यः स्वैरम-सम्भ्रान्तम् । ) चारुदत्तः—( परिक्रम्याग्रतोऽवलोक्य च )
शुष्कवृक्षस्थितो ध्वाङ्क्ष आदित्याभिमुखस्तथा । मयि चोदयते वामं चक्षुर्धोरमसंशयम् ॥ ११ ॥
**शोधनक—**आइये, आइये श्रीमान् । ( दोनों घूमते हैं । )
**अन्वयः—**अयम्, वायसः, रुक्षस्वरम्, वाशति, अमात्यभृत्याः, मुहुः, आह्वयन्ति, च, मम, सव्यम्, नेत्रम्, च, स्फुरति, अनिमित्तानि, हि, प्रसह्य, खेदयन्ति ॥ १० ॥
**शब्दार्थ—**अयम्=यह, वायसः=कौवा, रुक्षस्वरम्=रूखी कर्कश आवाज में, वाशति=बोल रहा है, काँव-काँव कर रहा है, अमात्यभृत्याः=सचिवों के नौकर, मुहुः=बार-बार, आह्वयन्ति=बुला रहे हैं, मम=मेरा, चारुदत्त का, सव्यम्=वाँया, नेत्रम्=आँख, स्फुरति=फड़क रही है, हि=निश्चित रूप से, अनिमित्तानि=अपशकुन, खेदयन्ति=दुखी बना रहे हैं ॥ १० ॥
अर्थ – चारुदत्त —( शंकासहित ) तो यह और क्या ?
कौवा रूखी बोली में आवाज ( काँव-काँव ) कर रहा है । सचिवों के सेवक बार-बार बुला रहे हैं । मेरी बाँयी आँख फड़क रही है । निश्चित ही अपशकुन मुझे दुखी बना रहे हैं ॥ १० ॥
**टीका—**गमन-समयेऽपशकुनं दृष्ट्वा उद्वेगं प्रकटयति चारुदत्तः–रूक्षेति । **अयम्=**पुरो दृश्यमानः, **वायसः=**काकः, **रूक्षस्वरम्=**कर्कशम्, **वाशति=**शब्दं करोति, अमात्यानाम् = सचिवानाम् भृत्याः = सेवकाः, मुहुः = बारम्बारम्, आह्वयन्ति= आकारयन्ति, **मम=**चारुदत्तस्य, सव्यम् = वामम्, **नेत्रम्=**चक्षुः, **च, स्फुरति=**स्पन्दते, **हि=**निश्चयेन, अनिमित्तानि = अपशकुनानि, **खेद्यन्ति=**उद्वेजयन्ति, मम खेदयन्ती-त्यन्वये तु सम्बन्धसामान्ये षष्ठी बोध्या । माम् खेदयन्तीत्यर्थो बोध्यः । पुंसां वामाङ्गस्फुरणमनिष्टसूचकमिति वचनादत्र चारुदत्तस्य चिन्तोत्थानं बोध्यम्, उपजातिर्वृत्तम् ॥ १० ॥
**अर्थ—शोधनक-**आइये आर्य, धीरे-धीरे निश्चिन्त होकर आइये ।
**अन्वयः—**शुष्कवृक्षस्थितः, तथा, आदित्याभिमुखः, ध्वाङ्क्षः, मयि, वामम्, चक्षुः, घोरम्, चोदयते, इति, असंशयम् ॥ ११ ॥
navamo'ṅkaḥ ५२७
( पुनरन्यतोऽवलोक्य । ) अये ! कथमयं सर्पः ?
मयि विनिहितदृष्टिर्भिन्ननीलाञ्जनाभः स्फुरित-विततजिह्वः शुक्लदंष्ट्राचतुष्कः । अभिपतति सरोषो जिह्मिताध्मातकुक्षि- र्भुजगपतिरयं मे मार्गमाक्रम्य सुप्तः ॥ १२ ॥
शब्दार्थ--शुष्कवृक्षस्थितः=सूखे पेड़ पर बैठा हुआ, तथा=और, आदित्याभिमुखः = सूर्य की ओर मुह किये हुये, ध्वाङ्क्षः = कौवा, मयि=मेरे ( चारुदत्त के ) ऊपर, वामम्=बांयीं, चक्षुः = आँख, घोरम् = घोररूप से, चोदयते = डाल रहा है, इति = यह, असंशयम्=निश्चित है ॥ ११ ॥
अर्थ—चारुदत्त--( घूमकर और आगे देख कर )
सूखे पेड़ पर बैठा हुआ और सूर्य की ओर मुख किये हुये कौवा मेरे ऊपर बाँयीं आँख भयानक रूप से डाल रहा है, यह निश्चित है ॥ ११ ॥
टीका - पूर्वश्लोकोक्तमेवापशकुनं भङ्ग्यन्तरेण विशदीकृत्याभिदधाति - शुष्केति । शुष्के=नीरसे, पल्लवादिरहिते, वृक्षे=पादपे, स्थितः = आसीनः, तथा=च, आदित्याभिमुखः = सूर्यस्याभिमुखः, ध्वाङ्क्षः = काकः, मयि = चारुदत्ते, वामम्= सव्यम्, चक्षुः = नेत्रम्, घोरम्=भयानकं यथा स्यात् तथा, चोदयते=निक्षिपति, इति, असंशयम्=असन्दिग्धम्, अस्ति । एवञ्च तादृशवायसावलोकनं महदनिष्टकरमिति चारुदत्तस्याशयः । घोरमिदं चक्षुषोऽपि विशेषणं सम्भवतीति बोध्यम् ॥ ११ ॥
अन्वयः--मयि, विनिहितदृष्टिः, भिन्ननीलाञ्जनाभः, स्फुरितविततजिह्वः, शुक्लदंष्ट्राचतुष्कः जिह्मिताध्मातकुक्षिः, मे, मार्गम्, आक्रम्य, सुप्तः, अयम्, भुजगपतिः, सरोषः, अभिपतति ॥ १२ ॥
शब्दार्थ--मयि=मेरे [ = चारुदत्त के ] ऊपर, विनिहितदृष्टिः=आँख गड़ाये हुये, भिन्ननीलाञ्जनाभः = घिसे हुये काले काजल के समान कान्तिवाला, स्फुरित-विततजिह्वः=फैली हुई लम्बी जीभ वाला, शुक्लदंष्ट्राचतुष्कः = सफेद [ चमकती हुई ] चार दाढ़ों वाला, जिह्मिताध्मातकुक्षिः = टेड़े और फूले हुये पेट वाला, तथा, मे=मेरे=चारुदत्त के, मार्गम्=रास्ते को, आक्रम्य = घेर कर, सुप्तः=लेटा हुआ, अयम्=यह, भुजगपतिः=विशाल साँप, सरोषः = गुस्सा के साथ, अभिपतति = मेरी ओर आ रहा है ॥ १२ ॥
अर्थ--( पुनः दूसरी ओर देखकर ) अरे ! क्या यह साँप ?
मेरे ऊपर आंख गड़ाये हुये, घिसे हुये काजल के समान नीले रंगवाला, फैली और हिलती हुई जीभ वाला, सफेद चमकती हुई चार दाढ़ों वाला, टेढ़े और फूले
५२८ मृच्छकटिकम्
अपि च, इदम्—
स्खलति चरणं भूमौ न्यस्तं न चार्द्रतमा मही स्फुरति नयनं वामो बाहुर्मुहुश्च विकम्पते । शकुनिरपरश्चायं तावद्विरौति हि नैकशः कथयति महाघोरं मृत्युं न चात्र विचारणा ॥ १३ ॥
हुये पेट वाला, मेरे रास्ते को घेर कर लेटा हुआ यह विशाल साँप क्रोध युक्त होकर मेरी ओर आ रहा है ॥ १२ ॥
टीका—अन्यदपि अपशकुनमाह-मयीति । मयि=चारुदत्ते, तस्योपरि इत्यर्थः, विनिहिता=पातिता, दृष्टिः = नेत्रम्, येन सः, भिन्नम् = घृष्टम्, नीलम्=नीलवर्णम्, यत् अञ्जनम् = कज्जलम्, तस्य आभा=कान्तिः इव आभा यस्य सः, अतिकृष्ण इति भावः, स्फुरिता=स्पन्दिता, वितता=विस्तृता, च, जिह्वा=रसना यस्य सः, शुक्लम्= उज्ज्वलम् दंष्ट्राणां चतुष्कम् = चतुष्टयं यस्य सः, जिह्मितः = वक्रीकृतः, आध्मातः= वायुना पूरितः स्फीत इत्यर्थः, कुक्षिः = उदरं यस्य तादृशः, तथा, मे = चारुदत्तस्य, मार्गम्=पन्थानम्, आक्रम्य = व्याप्य, सुप्तः = शयितः वर्तमान इति भावः, अयम्= पुरोवर्ती, भुजगपतिः = नागराजः, विशालसर्प इति भावः, सरोषः = सक्रोधः, सन्, अभिपतति=सम्मुखमागच्छतीत्यर्थः । एवञ्च तादृशसर्पस्य सम्मुखागमनमतीवानिष्ट-सूचकमिति भावः । अत्र स्वभावोक्त्यलंकारः, मालिनी वृत्तम् ॥ १२ ॥
अन्वयः—भूमौ, न्यस्तम्, ( इदम्, ) चरणम्, स्खलति, मही, च, आर्द्रतमा, न, नयनम्, स्फुरति, वामः, बाहुः, च मुहुः, विकम्पते, अयम्, अपरः, शकुनिः, च, तावत्, नैकशः, विरौति, ( इदं सर्वम् ) महाघोरम्, मृत्युम्, कथयति, अत्र, च, विचारणा, न, [ वर्तते ] ॥ १३ ॥
शब्दार्थ—भूमौ=पृथ्वी पर, न्यस्तम्=रखा हुआ, ( इदम्=यह, ) चरणम्=पैर, स्खलति=फिसल रहा है, (किन्तु) च=और, मही=पृथिवी, आर्द्रतमा=अधिक गीली, न=नहीं, है, नयनम्=आँख, (बांयी आँख), स्फुरति=फड़क रही है, च=और, वामः= बाँया, बाहुः = हाथ, मुहुः = बार बार, विकम्पते=कांप रहा है, च =और, अयम्= यह, अपरः = दूसरा, शकुनिः = पक्षी [ अमंगलसूचक पक्षी ] . तावत् = वास्तव में, नैकशः = बार-बार, विरौति=चिल्ला रहा है, [ इदम्=यह, सर्वम् = सभी कुछ ] महाघोरम्=भयानक, मृत्यु = मौत, ( मृत्युतुल्य कष्ट ), कथयति=कह रहा है, अत्र च=और इस विषय में, विचारणा = विचार, न =नहीं ( करना है ) ॥ १३ ॥
अर्थ—और भी, यह— जमीन पर रखा हुआ ( यह ) पैर फिसल रहा है, किन्तु जमीन अधिक गीली ( फिसलने लायक ) नहीं है । ओर ( बाँयी ) आँख फड़क रही है, बाँया हाथ भी
नवमोऽङ्कः ५२६
सर्वथा देवताः स्वस्ति करिष्यन्ति ।
शोधनकः--एदु एदु अज्जो । इमं अधिकरणमण्डवं पविसदु अज्जो ।
( एतु एतु आर्यः । इममधिकरणमण्डपं प्रविशतु आर्यः । )
चारुदत्तः---( प्रविश्य समन्तादवलोक्य ।) अहो ! अधिकरणमण्डपस्य परा श्रीः । इह हि—
चिन्तासक्त-निमग्न-मन्त्रि-सलिलं दूतोर्मिशङ्खाकुलं
पर्यन्त-स्थित-चार-नक्र-मकरं नागाश्व-हिंस्राश्रयम् ।
नाना-वाशक-कङ्क-पक्षि-रुचिरं कायस्थ-सर्पास्पदं
नीति-क्षुण्ण-तटञ्च राज-करणं हिंस्रैः समुद्रायते ॥ १४ ॥
काँप रहा है। और यह [ अमंगलसूचक ] दूसरा पक्षी भी बार-बार चिल्ला रहा है। ( यह सभी कुछ ) महाघोर मृत्यु ( या तत्तुल्य ) कष्ट की सूचना दे रहा है, इसमें विचार करने की कोई बात नहीं है ॥ १३ ॥
टीका--अपरमपि अपशकुनमाह-स्खलतीति। भूमौ = पृथिव्याम्, न्यस्तम्= स्थापितम्, चरणम्=पादः, स्खलति=भ्रश्यति, च=किन्तु, मही-पृथ्वी, आर्द्रतमा=अत्यार्द्रा, न=नैव, वर्तते, पृथिव्या आर्द्रत्वाभावेऽपि चरणस्खलनमनिष्टकारकमिति भावः, नयनम्=वामं चक्षुः, स्फुरति=स्पन्दते, च=तथा, वामः=दक्षिणेतरः, बाहुः=भुजः, मुहुः=बारंवारम्, विकम्पते=स्फुरति, अयम्=पुरोवर्त्ती, अपर =अमङ्गलसूचकोऽन्यः, शकुनिः=पक्षी, तावत्=वस्तुतः, नैकशः=मुहुर्मुहुः, विरोति=कुत्सितं शब्दायते, [ इदं सर्वम् ], महाघोरम्=अतिदारुणम्, मृत्युम्=मरणम्, तत्तुल्यकष्टं वा, कथयति= सूचयति, अत्र च=अस्मिन् विषये च, विचारणा=विचारणीयता, संशयो वा, न=नैव, वर्तते । एवञ्चैतादृशानिमित्ते सति मम मृत्युर्ध्रुव इति बोध्यम् । अत्रानेकालंकाराणां सांकर्य बोध्यम् । हरिणी वृत्तम्-न समरसला गः षड्वेदैर्हयैर्हरिणी मता ॥ १३ ॥
अर्थ---देवता लोग हर तरह कल्याण करेंगे ।
शोधनक---आइये आर्य, आइये । आर्य इस न्यायालय में प्रवेश करिये ।
अन्वयः--चिन्तासक्त-निमग्न-मन्त्रि-सलिलम्, दूतोर्मिशङ्खाकुलम्, पर्यन्तस्थित-चारनक्रमकरम्, नागाश्वहिंस्राश्रयम्, नानावाशककङ्कपचिरचितम्, कायस्थसर्पास्पदम्, नीतिक्षुण्णतटम्, च, राजकरणम्, हिंस्रैः, समुद्रायते ॥ १४ ॥
शब्दार्थ---चिन्तासक्त-निमग्नमन्त्रिसलिलम् = [ घटना की सत्यता की ] चिन्ता में लगे और डूबे हुये मन्त्री ही जिसमें जल है, दूतोमिशंखाकुलम्=जो दूत-रूपी लहरों ओर शङ्खों से व्याप्त है, पर्यन्तस्थित-चारनक्रमकरम्=जिसमें चारों ओर स्थित गुप्तचररूपी घड़ियाल ओर मगर हैं, नागाश्वहिंस्राश्रयम्=हाथी और घोड़े रूपी हिंसक जीवों का जो आश्रय-स्थान है, नानावाशककंकपक्षिरचितम्=जो
३४ मृ०
५३० मृच्छकटिकम्
भवतु । ( प्रविशन् शिरोघातमभिनीय सवितर्कम् ) अहह ! इदमपरम् ।
सव्यं मे स्पन्दते चक्षुर्विरौति वायसस्तथा । पन्थाः सर्पेण रुद्धोऽयं स्वस्ति चास्मासु दैवतः ।। १५ ।।
अनेक प्रकार से बोलने वाले=वादी-प्रतिवादीरूपी कंकपक्षियों से भरा हुआ है, कायस्थसर्पास्पद्म्=जो कायस्थ रूपी साँपों का घर है, नीतिक्षुण्णतटम्=जिसका नीतिरूपी किनारा टूटा हुआ है, ऐसा, राजकरणम्=न्यायालय, हिंस्रैः=हिंसक जीवों से, समुदायते=समुद्र के समान प्रतीत हो रहा है ।।१४।।
अर्थ चारुदत्त--(प्रवेशकर चारों ओर देखकर) ओह ! इस न्यायालय की परम सुन्दरता है । क्योंकि यहाँ--
[ घटना की सत्यता की जानकारी की ] चिन्ता में लगे और डूबे हुये मन्त्री ही जिसमें जल हैं, जो दूतरूपी ( सन्देशवाहक लोगरूपी ) लहरों तथा शंखों से भरा हुआ है, जिसमें सभी ओर विद्यमान गुप्तचर रूपी घड़ियाल और मगर हैं, जो [ अपने-अपने पक्ष के समर्थन में ] तरह-तरह से बोलने वाले=वादी-प्रतिवादी रूपी कंक पक्षियों का आश्रय है, जो कायस्थरूपी साँपों का घर है, जिसका नीति रूपी किनारा टूट चुका है, ऐसा राजा के न्याय का स्थान=कचहरी हिंसक लोगों के कारण समुद्र के समान प्रतीत हो रहा है ।। १४ ।।
**टीका--**साम्प्रतं न्यायालयस्य दुष्टत्वं प्रतिपादयति-चिन्तेति । चिन्तायाम्=घटनायास्तत्त्वार्थज्ञानविषये, आसक्ताः=प्रवृत्ताः, अत एव निमग्नाः=गाढनिविष्टाः, मन्त्रिणः=सचिवाः एव मलिलानि=जलानि यस्मिन् तत्, दृढतासम्पादनाय 'आसक्त-निमग्न' इत्युभय-प्रयोगः, दूताः=सन्देशहरा एव ऊर्मयः=तरङ्गाः, शङ्खाः=कम्बवश्च यद्वा ऊर्म्याक्षिप्ताः शङ्खाः, तैराकुलम्=व्याप्तम्, तथा पर्यन्तेषु=प्रान्तभागेषु, मध्यदेशेषु वा, स्थिताः=विद्यमानाः चाराः=गुप्तचरा एव नक्राः=कुम्भीराः, मकराः=एतन्नाम्ना प्रसिद्धाः जलजन्तुविशेषाश्च यत्र तत्, तथा नागाः=गजाः अश्वाः=घोटकाश्च ते एव, हिंस्राः=क्रूरजन्तवः तेषाम् आश्रयम्=आवासस्थानम्, नाना=विविधाः वाशकाः=शब्दं कुर्वाणाः स्वामीष्टसिद्ध्यर्थं नानाविधभाषणदक्षाः वादिप्रभृतय एव कङ्कपक्षिणः=समुद्रतटचारिपक्षिविशेषाः तैः, रुचिरम्=मनोहरम्, कायस्थाः=लेखन-कर्मदक्षजातिविशेषोत्पन्नलोका एव सर्पाः=भुजङ्गाः, तेषाम् आस्पदम्=आश्रयस्थानम्, नीतिः=शासनशास्त्रम् एव क्षुण्णम्=भग्नम्, तटम्=कूलं यस्य तत्, हिंस्रैः=हिंसापरैः, स्वार्थसाधने इति शेषः, राजकरणम्=राज्ञः न्यायाधिकरणम्, समुदायते=समुद्रवद् आचरतीति भावः । अत्र रूपकमलङ्कारः, शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ।।१४।।
**अन्वयः--**मे, सव्यम्, चक्षुः, स्पन्दते, तथा, वायसः, विरौति, अयम्, पन्थाः, च, सर्पेण, रुद्धः, अस्मासु, दैवतः, स्वस्ति (करिष्यति) ।।१५।।
नवमोऽङ्कः ५३१
तावत् प्रविशामि । ( इति प्रविशति । )
अधिकरणिकः--अयमसौ चारुदत्तः । य एषः--
घोणोन्नतं मुखमपाङ्गविशालनेत्रं नैतद्धि भाजनमकारणदूषणानाम् । नागेशु गोषु तुरगेषु तथा नरेषु नह्याकृतिः सुसदृशं विजहाति वृत्तम् ॥ १६ ॥
शब्दार्थ— मे=मेरा, सव्यम्=बाँया, चक्षुः=आंख, स्पन्दते=फड़क रही है, तथा=और, वायसः=कौवा, विरोति=चिल्ला रहा है, च=और, अयम्=यह, पन्थाः=रास्ता, सर्पेण=साँप ने, रुद्धः=घेर लिया है, अस्मासु=हम लोगों पर, दैवतः=भाग्य, स्वस्ति=कल्याण, (करिष्यति=करेगा) ।।१५।।
अर्थ-- अच्छा, [ प्रवेश करता हुआ शिर की चोट लगने का अभिनय करके सोच-विचार-पूर्वक ] अहह ! यह दूसरा (अपशकुन ।
मेरी बाँयी आंख फड़क रही है तथा कौवा बार-बार चिल्ला रहा है, और इस सांप ने रास्ता घेर लिया है । भाग्य ही कल्याण करेगा ।।१५।।
टीका-- 'शिरोऽवघातेन सहैव पुनरपि अपशकुनं प्रकटयति -सव्यमिति । मे=मम चारुदत्तस्य, सव्यम्=वामम्, चक्षुः=नेत्रम्, स्पन्दते=स्फुरति, तथा, वायसः=काकः, विरोति=कुत्सितं शब्दायते, अयम्=पुरोवर्ती, पन्थाः=मार्गः, च, सर्पेण=विषधरेण, रुद्धः=आक्रान्तः, अस्मासु=चारुदत्तसम्बन्धिषु, दैवतः=भाग्यम् यद्वा, देवताः, स्वस्ति=कल्याणम्, करिष्यति=विधास्यतीति शेषः । देव एव देवता, स्वार्थे तल् ततः स्वार्थिक एव अण् प्रत्ययः । यद्वा देवतानां समूहः--इत्यर्थेऽण् प्रत्ययो बोध्यः । देवसमूहो मम कल्याणं विधास्यतीति तद्भावः । पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ।।१५।।
विमर्श-- दैवतः--यह 'दैवतानि पुंसि वा' इस अमरकोष के अनुसार पुंलिङ्ग है । अथवा 'देवता एव दैवतः' यहाँ 'देवता' शब्द से 'प्रज्ञादिभ्योऽण्' सूत्र से पुनः स्वार्थिक अण् प्रत्यय है । अथवा देवतानां समूहः --इस अर्थ में अण् प्रत्यय करके 'देवसमूह' यह अर्थ करना चाहिये ।।१५।।
अर्थ -- तो तबतक प्रवेश करता हूँ । ( ऐसा कहकर प्रवेश करता है । )
अन्वयः-- घोणोन्नतम्, अपाङ्गविशालनेत्रम्, एतत्, मुखम्, अकारण-दूषणानाम्, भाजनम्, न, हि, [ भवितुम् अर्हति, ] हि, नागेषु, गोषु, तुरगेषु, तथा नरेषु, आकृतिः, सुसदृशम्, वृत्तम्, न, विजहाति ।।१६।।
शब्दार्थ-- घोणोन्नतम्=ऊँची नाकवाला, अपाङ्गविशालनेत्रम्=कोणभाग तक लम्बी आंखोंवाला, एतत्=यह, मुखम्=मुख, अकारणदूषणानाम्=बिना कारण के अपराध करने का, भाजनम्=पात्र, न हि=नहीं, [भवितुम् अर्हति=हो सकता है ।]
५३२ मृच्छकटिकम्
चारुदत्तः—भोः ! अधिकृतेभ्यः स्वस्ति । हंहो नियुक्ताः ! अपि कुशलं
हि=क्योंकि, नागेषु=हाथियों में, गोषु=गायों और बैलों में, तुरगेषु=घोड़ों में, तथा=और, नरेषु=मनुष्यों में, आकृतिः=आकार, स्वरूप, सुसदृशम्=अपने समान, वृत्तम्=आचरण को, न=नहीं, विजहाति=छोड़ती है ।।१६।।
**अर्थ—अधिकरणिक—**यही वे चारुदत्त हैं। जो यह—
ऊँची नाकवाला, किनारों तक लम्बे नेत्रों वाला यह मुख बिना किसी कारण के अपराधों का पात्र=करने वाला नहीं हो सकता। क्योंकि हाथियों में, गायों, बैलों में, घोड़ों में और मनुष्यों में सुन्दर आकार अपने योग्य आचरण को नहीं छोड़ता है। [ अर्थात् सुन्दर मुंहवाला यह चारुदत्त वसन्तसेना की हत्यारूपी घृणित काम को नहीं कर सकता । ] ।।१६।।
टीका—'यत्राकृतिस्तत्र गुणाः वसन्ती'ति प्रसिद्धसिद्धान्तेन सुरूपस्य चारुदत्तस्यायं वसन्तसेनाहत्यारूपोऽपराधो भवितुं नार्हतीति वक्तुमाह—घोणेति । उन्नता=उद्गता, घोणा=नासिका यस्मिन् तत् 'वाऽहिताग्न्यादिषु' इति सूत्रेण विशेषणस्य परनिपातः, उन्नतनासिकमिति भावः, 'अपाङ्गयोः=नेत्रप्रान्तयोः, विशाले=आयते, नेत्रे=चक्षुषी यस्य तादृशम्, आकर्णविशालनेत्रम्, एतत्=पुरोवर्ति, मुखम्=आननम्, अकारणदूषणानाम्=अहैतुकापराधानाम्, भाजनम्=पात्रम्, कर्तृ इति भावः, न हि=नैव, भवितुमर्हति, हि=यतो हि, नागेषु=गजेषु, गोषु=धेनुषु वृषभेषु च, गोशब्द उभयोरर्थयोः वाचीति बोध्यम्, तुरगेषु=अश्वेषु, तथा=एवम्, नरेषु=मनुष्येषु, आकृतिः=स्वरूपम्, सुसदृशम्=स्वानुरूपम्, वृत्तम्=आचरणम्, न=नैव, जहाति=परित्यजति । एवञ्चास्य चारुदत्तस्य सुन्दराकृतिरेवास्य निर्दोषत्वं प्रतिपादयतीति तद्भावः ।
अत्र प्रस्तुताप्रस्तुतानां नरनागादीनाम् आकृत्यनुरूपस्वभावापरित्यागरूपैकधर्माभिसम्बन्धात् दीपकालंकारः, अपि च पूर्वार्द्धप्रतिपादित-विशेषनरस्यैव चारुदत्तस्य परार्द्धगतेन 'नरेषु' इति कृत्वा सामान्येन समर्थनात्, सामान्येन विशेषसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासश्च इत्यनयोरन्योन्यसापेक्षतया संकर इति जीवानन्दः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ।।१६।।
**शब्दार्थ—**अधिकृतेभ्यः=निर्णय करने के लिये नियुक्त न्यायाधीशों के लिये, नियुक्ताः=कर्मचारी, ससम्भ्रमम्=घबड़ाहट के साथ, स्त्रीघातकः=औरत का हत्यारा, न्याय्यः=न्याययुक्त, धर्म्यः=धर्मयुक्त, व्यवहारः=आचरण, प्रसक्तिः=लगाव, प्रणयः=साधारण प्रेम, प्रीतिः=विशेष प्रेम, सुनिक्षिप्तम्=अच्छी तरह लगाया, यौवनम्=जवानी ।
**अर्थ—चारुदत्त—**हे अधिकारियों ! आपका कल्याण हो । अरे कर्मचारियों !
नवमोऽङ्कः ५३३
भवताम् ?
अधिकरणिकः — (ससम्भ्रमम्) स्वागतमार्यस्य। भद्र शोधनक ! आर्यस्यासनमुपनय ।
शोधनकः — (आसनमुपनीय) एदं आसणं, एत्थ उवविसदु अज्ज। (इदमासनम्, अत्रोपविशतु आर्यः।)
(चारुदत्त उपविशति।)
शकारः — (सक्रोधम्) आगदेशि ले इत्थिआघादआ ! आगदेशि ? अहो ! णाए ववहाले ! अहो ! धम्मे ववहाले ! जं एदाह-इत्थिआघादकाह आशणे दीअदि (सगर्वम्) भोदु, णं दीअदु। (आगतोऽसि रे स्त्रीघातक ! आगतोऽसि ? अहो ! न्याय्यो व्यवहारः ! अहो ! धर्म्यो व्यवहारः, यदेतस्मै स्त्रीघातकाय आसनं दीयते। भवतु, ननु दीयताम्।)
अधिकरणिकः — आर्यचारुदत्त ! अस्ति भवतोऽस्या आर्याया दुहित्रा सह प्रसक्तिः, प्रणयः प्रीतिर्वा ?
चारुदत्तः — कस्याः ?
अधिकरणिकः — अस्याः। (इति वसन्तसेनामातरं दर्शयति।)
चारुदत्तः — (उत्थाय) आर्ये ! अभिवादये।
वृद्धा — जाद ! चिरं मे जीव। (स्वगतम्) अअं सो चारुदत्तो। सुणिक्खित्तं खु दारिआए जोव्वणं।
(जात ! चिरं मे जीव।) (अयं स चारुदत्तः। सुनिक्षिप्तं खलु दारिकाया यौवनम्।)
आप लोगों का कुशल तो है ?
अधिकरणिक — (घबड़ाकर, जल्दी से) आर्य का स्वागत है। भद्र शोधनक ! आर्यचारुदत्त के लिये आसन (कुर्सी) लाओ।
शोधनक — (आसन लाकर) यह आसन है। श्रीमान् ! इस पर बैठिये।
(चारुदत्त बैठ जाता है।)
शकार — (गुस्सा के साथ) अरे, औरत के हत्यारे ! आ गये हो, आ गये हो ? यह न्याययुक्त व्यवहार है जो इस औरत के हत्यारे को बैठने का आसन दिया जा रहा है ? (घमण्ड से) अच्छा, दे दीजिये।
अधिकरणिक — आर्य चारुदत्त ! इस वृद्धा की लड़की के साथ आपका लगाव, प्रेम या विशेष अनुराग है ?
चारुदत्त — किस की ?
अधिकरणिक — इसकी। (यह कहकर वसन्तसेना की माता को दिखाता है।)
चारुदत्त — (उठकर) आर्ये ! प्रणाम करता हूँ।
वृद्धा — बेटा ! चिरंजीवी रहो। (अपने में) यही वे चारुदत्त हैं। मेरी
५३४ | मृच्छकटिकम्
अधिकरणिकः--आर्य ! गणिका तव मित्रम् ? ( चारुदत्तो लज्जां नाटयति । )
शकारः--
लज्जाए भीलुदाए या चालित्तं अलिए ! णिगूह्रिदुं ।
शअं मालिअ अत्थकालणा दाणिं गूहदि ण तं हि भट्टके ॥ १७ ॥
( लज्जया भीरुतया वा चारित्रमलीक ! निगूहितुम् ।
स्वयं मारयित्वा अर्थकारणादिदानीं गूहति न तद्धि भट्टकः ॥ १७ ॥ )
लड़की ने अच्छी जगह अपनी जवानी लगाई ।
अधिकरणिक--आर्य ! गणिका आपकी मित्र है ? ( चारुदत्त लज्जा का अभिनय करता है । )
अन्वयः--अलीक ! अर्थकारणात्, स्वयंम्, मारयित्वा, इदानीम्, लज्जया, भीरुतया, वा, चारित्रम्, निगूहितुम्, (चेष्टसे) भट्टकः, तत्, न हि, निगूहति ॥१७॥
शब्दार्थः--रे अलोक ! = रे असत्यवादी, अर्थकारणात् = धन के कारण, स्वयंम् = अपने आप, मारयित्वा = मार कर, लज्जया = लज्जा से, वा = अथवा, भीरु-तया = डर के कारण, चारित्रम् = आचरण = अपने दुष्कृत को, इदानीम् = इस समय ( न्यायालय में ), निगूहितुम् = छिपाने के लिये ( चेष्टसे = चेष्टा कर रहे हो ) किन्तु, भट्टकः = स्वामी अथवा अधिकरणिक, तत् = उस ( तुम्हारे पाप कर्म ) को, न हि = नहीं, गूहति = छिपाता है, ( तुम्हारा पापाचरण छिपा कर मुक्त करना नहीं चाहता है । ) ॥१७॥
अर्थ--शकार--
अरे झूठे ! धन के [ लोभ के ] कारण स्वयं ( वसन्तसेना को ) मार कर लज्जा के कारण अथवा भय के कारण ( अपने ) पाप कर्म को छिपाने के लिये चेष्टा कर रहे हो । किन्तु स्वामी ( राजा, या न्यायाधिकारी ) उसे नहीं छिपाता है । ( तुम्हारा पाप चरित्र छिपा कर छोड़ना नहीं चाहता है । ) ॥१७॥
टीका--गणिकया सह प्रेमप्रकाशने लज्जमानं चारुदत्तमधिक्षिपति शकारः - लज्जयेति । रे अलीक ! = मिथ्यावादिन् !, अर्थस्य = धनस्य, कारणात् = हेतोः, स्वयंम् = आत्मना, मारयित्वा = हत्वा, लज्जया = त्रपया, वा = अथवा, भीरुतया = भयशीलत्वेन, इदानीम् = साम्प्रतं न्यायालये इत्यर्थः, चारित्रम् = चरित्रमेव चारित्रम्, स्वार्थे प्रज्ञादित्वादण् बोध्यः, वसन्तसेनाहत्यारूपं पापकर्म, निगूहितुम् = गोपायितुम्, चेष्टसे = यतसे इति शेषः । भट्टकः = राजा, अधिकरणिको वा, तत् = त्वदीयं पापकर्म, न हि = नैव, निगूहति = आवृणोति, तव पापाचरणं गोपायित्वा नैव त्वां
नवमोऽङ्कः ५३५
**श्रेष्ठिकायस्थौ--**अज्जचारुदत्त ! भणाहि, अलं लज्जाए, ववहाशो क्खु एसो। ( आर्यचारुदत्त ! भण, अलं लज्जया, व्यवहारः खल्वेषः । )
चारुदत्तः--(सलज्जम्) भो अधिकृताः ! मया कथमीदृशं वक्तव्यं यथा गणिका मम मित्रमिति । अथवा यौवनमत्रापराध्यति, न चारित्रम् ।
अधिकरणिकः--
व्यवहारः सविघ्नोऽयं त्यज लज्जां हृदि स्थिताम् ।
ब्रूहि सत्यमलं धैर्यं छलमात्र न गृह्यते ॥ १८ ॥
मोचयितुं यतते इति भावः । 'अलीकम्' इति पाठे तु 'चारित्रम्' इत्यस्य विशेषणं बोध्यम् । अत्र वैतालीयं वृत्तम् ॥ १७ ॥
अर्थ-- श्रेष्ठौ और कायस्थ—आर्य चारुदत्त ! कहो, लज्जा की कोई बात नहीं है यह मुकदमा है ।
चारुदत्त ए न्यायाधिकारियोँ ! मैं ऐसा कैसे कह सकता हूँ कि गणिका मेरी मित्र है । अथवा यहाँ यौवन [ जवानी ] अपराधी है न कि चरित्र ।
**अन्वयः--**अयम्, व्यवहारः, सविघ्नः, अतः, हृदि, स्थिताम्, लज्जाम्, त्यज, सत्यम्, ब्रूहि, धैर्यम्, अलम्, अत्र, छलम्, न गृह्यते ॥ १८ ॥
**शब्दार्थ--**अयम्=यह, व्यवहारः=मुकदमा, सविघ्नः=परेशानियों से भरा हुआ है, ( अतः=इस लिये ), हृदि=हृदय में, स्थिताम्=विद्यमान, लज्जाम्=लाज को, त्यज=छोड़ दो, सत्यम्=सच, ब्रूहि=बोलो, धैर्यम्=धैर्य, अलम्=व्यर्थ है, अत्र=यहाँ न्यायालय में, छलम्=कपट, न=नहीं, गृह्यते=माना जाता है ॥ १८ ॥
अर्थ--अधिकरणिक--
यह मुकदमा परेशानियों से भरा हुआ है, अतः हृदय में विद्यमान लज्जा को छोड़ दो । सच बोलो । धैर्य अनावश्यक है । [ अतः चुप रहना ठीक नहीं है । ] इस न्यायालय में छल-कपट नहीं माना जाता है ॥ १८ ॥
**टीका--**चारुदत्तं वक्तुं प्रेरयन्नाह-व्यवहारेति । अयम्=साम्प्रतं प्रचलितः, व्यवहारः=विवादः, अभियोगविचारः, सविघ्नः=बहुविधसंकट-परिपूर्णः, अस्ति, अतः हृदि=मनसि, स्थिताम्=वर्तमानाम् लज्जाम्=त्रपाम्, त्यज=जहि, सत्यम्=यथार्थम्, ब्रूहि=वद, धैर्यम्=गाम्भीर्यम्, मौनावलम्बनमिति भावः, अलम्=अनावश्यकम्, हानिकरमिति यावत्, अत्र=न्यायालये, छलम्=कपटादिकम्, न=नहि, गृह्यते=स्वीक्रियते। एवञ्च त्वया वास्तविकी घटना वर्णनीया येन शकारकृता-रोपस्य तत्वनिर्णये समर्थाः स्याम इति तदभिप्रायः । पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥ १८ ॥