मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 619, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंनवमोऽङ्कः ५३१
तावत् प्रविशामि । ( इति प्रविशति । )
अधिकरणिकः--अयमसौ चारुदत्तः । य एषः--
घोणोन्नतं मुखमपाङ्गविशालनेत्रं नैतद्धि भाजनमकारणदूषणानाम् । नागेशु गोषु तुरगेषु तथा नरेषु नह्याकृतिः सुसदृशं विजहाति वृत्तम् ॥ १६ ॥
शब्दार्थ— मे=मेरा, सव्यम्=बाँया, चक्षुः=आंख, स्पन्दते=फड़क रही है, तथा=और, वायसः=कौवा, विरोति=चिल्ला रहा है, च=और, अयम्=यह, पन्थाः=रास्ता, सर्पेण=साँप ने, रुद्धः=घेर लिया है, अस्मासु=हम लोगों पर, दैवतः=भाग्य, स्वस्ति=कल्याण, (करिष्यति=करेगा) ।।१५।।
अर्थ-- अच्छा, [ प्रवेश करता हुआ शिर की चोट लगने का अभिनय करके सोच-विचार-पूर्वक ] अहह ! यह दूसरा (अपशकुन ।
मेरी बाँयी आंख फड़क रही है तथा कौवा बार-बार चिल्ला रहा है, और इस सांप ने रास्ता घेर लिया है । भाग्य ही कल्याण करेगा ।।१५।।
टीका-- 'शिरोऽवघातेन सहैव पुनरपि अपशकुनं प्रकटयति -सव्यमिति । मे=मम चारुदत्तस्य, सव्यम्=वामम्, चक्षुः=नेत्रम्, स्पन्दते=स्फुरति, तथा, वायसः=काकः, विरोति=कुत्सितं शब्दायते, अयम्=पुरोवर्ती, पन्थाः=मार्गः, च, सर्पेण=विषधरेण, रुद्धः=आक्रान्तः, अस्मासु=चारुदत्तसम्बन्धिषु, दैवतः=भाग्यम् यद्वा, देवताः, स्वस्ति=कल्याणम्, करिष्यति=विधास्यतीति शेषः । देव एव देवता, स्वार्थे तल् ततः स्वार्थिक एव अण् प्रत्ययः । यद्वा देवतानां समूहः--इत्यर्थेऽण् प्रत्ययो बोध्यः । देवसमूहो मम कल्याणं विधास्यतीति तद्भावः । पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ।।१५।।
विमर्श-- दैवतः--यह 'दैवतानि पुंसि वा' इस अमरकोष के अनुसार पुंलिङ्ग है । अथवा 'देवता एव दैवतः' यहाँ 'देवता' शब्द से 'प्रज्ञादिभ्योऽण्' सूत्र से पुनः स्वार्थिक अण् प्रत्यय है । अथवा देवतानां समूहः --इस अर्थ में अण् प्रत्यय करके 'देवसमूह' यह अर्थ करना चाहिये ।।१५।।
अर्थ -- तो तबतक प्रवेश करता हूँ । ( ऐसा कहकर प्रवेश करता है । )
अन्वयः-- घोणोन्नतम्, अपाङ्गविशालनेत्रम्, एतत्, मुखम्, अकारण-दूषणानाम्, भाजनम्, न, हि, [ भवितुम् अर्हति, ] हि, नागेषु, गोषु, तुरगेषु, तथा नरेषु, आकृतिः, सुसदृशम्, वृत्तम्, न, विजहाति ।।१६।।
शब्दार्थ-- घोणोन्नतम्=ऊँची नाकवाला, अपाङ्गविशालनेत्रम्=कोणभाग तक लम्बी आंखोंवाला, एतत्=यह, मुखम्=मुख, अकारणदूषणानाम्=बिना कारण के अपराध करने का, भाजनम्=पात्र, न हि=नहीं, [भवितुम् अर्हति=हो सकता है ।]