मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 620, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें५३२ मृच्छकटिकम्
चारुदत्तः—भोः ! अधिकृतेभ्यः स्वस्ति । हंहो नियुक्ताः ! अपि कुशलं
हि=क्योंकि, नागेषु=हाथियों में, गोषु=गायों और बैलों में, तुरगेषु=घोड़ों में, तथा=और, नरेषु=मनुष्यों में, आकृतिः=आकार, स्वरूप, सुसदृशम्=अपने समान, वृत्तम्=आचरण को, न=नहीं, विजहाति=छोड़ती है ।।१६।।
**अर्थ—अधिकरणिक—**यही वे चारुदत्त हैं। जो यह—
ऊँची नाकवाला, किनारों तक लम्बे नेत्रों वाला यह मुख बिना किसी कारण के अपराधों का पात्र=करने वाला नहीं हो सकता। क्योंकि हाथियों में, गायों, बैलों में, घोड़ों में और मनुष्यों में सुन्दर आकार अपने योग्य आचरण को नहीं छोड़ता है। [ अर्थात् सुन्दर मुंहवाला यह चारुदत्त वसन्तसेना की हत्यारूपी घृणित काम को नहीं कर सकता । ] ।।१६।।
टीका—'यत्राकृतिस्तत्र गुणाः वसन्ती'ति प्रसिद्धसिद्धान्तेन सुरूपस्य चारुदत्तस्यायं वसन्तसेनाहत्यारूपोऽपराधो भवितुं नार्हतीति वक्तुमाह—घोणेति । उन्नता=उद्गता, घोणा=नासिका यस्मिन् तत् 'वाऽहिताग्न्यादिषु' इति सूत्रेण विशेषणस्य परनिपातः, उन्नतनासिकमिति भावः, 'अपाङ्गयोः=नेत्रप्रान्तयोः, विशाले=आयते, नेत्रे=चक्षुषी यस्य तादृशम्, आकर्णविशालनेत्रम्, एतत्=पुरोवर्ति, मुखम्=आननम्, अकारणदूषणानाम्=अहैतुकापराधानाम्, भाजनम्=पात्रम्, कर्तृ इति भावः, न हि=नैव, भवितुमर्हति, हि=यतो हि, नागेषु=गजेषु, गोषु=धेनुषु वृषभेषु च, गोशब्द उभयोरर्थयोः वाचीति बोध्यम्, तुरगेषु=अश्वेषु, तथा=एवम्, नरेषु=मनुष्येषु, आकृतिः=स्वरूपम्, सुसदृशम्=स्वानुरूपम्, वृत्तम्=आचरणम्, न=नैव, जहाति=परित्यजति । एवञ्चास्य चारुदत्तस्य सुन्दराकृतिरेवास्य निर्दोषत्वं प्रतिपादयतीति तद्भावः ।
अत्र प्रस्तुताप्रस्तुतानां नरनागादीनाम् आकृत्यनुरूपस्वभावापरित्यागरूपैकधर्माभिसम्बन्धात् दीपकालंकारः, अपि च पूर्वार्द्धप्रतिपादित-विशेषनरस्यैव चारुदत्तस्य परार्द्धगतेन 'नरेषु' इति कृत्वा सामान्येन समर्थनात्, सामान्येन विशेषसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासश्च इत्यनयोरन्योन्यसापेक्षतया संकर इति जीवानन्दः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ।।१६।।
**शब्दार्थ—**अधिकृतेभ्यः=निर्णय करने के लिये नियुक्त न्यायाधीशों के लिये, नियुक्ताः=कर्मचारी, ससम्भ्रमम्=घबड़ाहट के साथ, स्त्रीघातकः=औरत का हत्यारा, न्याय्यः=न्याययुक्त, धर्म्यः=धर्मयुक्त, व्यवहारः=आचरण, प्रसक्तिः=लगाव, प्रणयः=साधारण प्रेम, प्रीतिः=विशेष प्रेम, सुनिक्षिप्तम्=अच्छी तरह लगाया, यौवनम्=जवानी ।
**अर्थ—चारुदत्त—**हे अधिकारियों ! आपका कल्याण हो । अरे कर्मचारियों !