भारतकोश
मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 618, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 618

५३० मृच्छकटिकम्

भवतु । ( प्रविशन् शिरोघातमभिनीय सवितर्कम् ) अहह ! इदमपरम् ।

सव्यं मे स्पन्दते चक्षुर्विरौति वायसस्तथा । पन्थाः सर्पेण रुद्धोऽयं स्वस्ति चास्मासु दैवतः ।। १५ ।।

अनेक प्रकार से बोलने वाले=वादी-प्रतिवादीरूपी कंकपक्षियों से भरा हुआ है, कायस्थसर्पास्पद्म्=जो कायस्थ रूपी साँपों का घर है, नीतिक्षुण्णतटम्=जिसका नीतिरूपी किनारा टूटा हुआ है, ऐसा, राजकरणम्=न्यायालय, हिंस्रैः=हिंसक जीवों से, समुदायते=समुद्र के समान प्रतीत हो रहा है ।।१४।।

अर्थ चारुदत्त--(प्रवेशकर चारों ओर देखकर) ओह ! इस न्यायालय की परम सुन्दरता है । क्योंकि यहाँ--

[ घटना की सत्यता की जानकारी की ] चिन्ता में लगे और डूबे हुये मन्त्री ही जिसमें जल हैं, जो दूतरूपी ( सन्देशवाहक लोगरूपी ) लहरों तथा शंखों से भरा हुआ है, जिसमें सभी ओर विद्यमान गुप्तचर रूपी घड़ियाल और मगर हैं, जो [ अपने-अपने पक्ष के समर्थन में ] तरह-तरह से बोलने वाले=वादी-प्रतिवादी रूपी कंक पक्षियों का आश्रय है, जो कायस्थरूपी साँपों का घर है, जिसका नीति रूपी किनारा टूट चुका है, ऐसा राजा के न्याय का स्थान=कचहरी हिंसक लोगों के कारण समुद्र के समान प्रतीत हो रहा है ।। १४ ।।

**टीका--**साम्प्रतं न्यायालयस्य दुष्टत्वं प्रतिपादयति-चिन्तेति । चिन्तायाम्=घटनायास्तत्त्वार्थज्ञानविषये, आसक्ताः=प्रवृत्ताः, अत एव निमग्नाः=गाढनिविष्टाः, मन्त्रिणः=सचिवाः एव मलिलानि=जलानि यस्मिन् तत्, दृढतासम्पादनाय 'आसक्त-निमग्न' इत्युभय-प्रयोगः, दूताः=सन्देशहरा एव ऊर्मयः=तरङ्गाः, शङ्खाः=कम्बवश्च यद्वा ऊर्म्याक्षिप्ताः शङ्खाः, तैराकुलम्=व्याप्तम्, तथा पर्यन्तेषु=प्रान्तभागेषु, मध्यदेशेषु वा, स्थिताः=विद्यमानाः चाराः=गुप्तचरा एव नक्राः=कुम्भीराः, मकराः=एतन्नाम्ना प्रसिद्धाः जलजन्तुविशेषाश्च यत्र तत्, तथा नागाः=गजाः अश्वाः=घोटकाश्च ते एव, हिंस्राः=क्रूरजन्तवः तेषाम् आश्रयम्=आवासस्थानम्, नाना=विविधाः वाशकाः=शब्दं कुर्वाणाः स्वामीष्टसिद्ध्यर्थं नानाविधभाषणदक्षाः वादिप्रभृतय एव कङ्कपक्षिणः=समुद्रतटचारिपक्षिविशेषाः तैः, रुचिरम्=मनोहरम्, कायस्थाः=लेखन-कर्मदक्षजातिविशेषोत्पन्नलोका एव सर्पाः=भुजङ्गाः, तेषाम् आस्पदम्=आश्रयस्थानम्, नीतिः=शासनशास्त्रम् एव क्षुण्णम्=भग्नम्, तटम्=कूलं यस्य तत्, हिंस्रैः=हिंसापरैः, स्वार्थसाधने इति शेषः, राजकरणम्=राज्ञः न्यायाधिकरणम्, समुदायते=समुद्रवद् आचरतीति भावः । अत्र रूपकमलङ्कारः, शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ।।१४।।

**अन्वयः--**मे, सव्यम्, चक्षुः, स्पन्दते, तथा, वायसः, विरौति, अयम्, पन्थाः, च, सर्पेण, रुद्धः, अस्मासु, दैवतः, स्वस्ति (करिष्यति) ।।१५।।