भारतकोश
मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 617, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 617

नवमोऽङ्कः ५२६

सर्वथा देवताः स्वस्ति करिष्यन्ति ।

शोधनकः--एदु एदु अज्जो । इमं अधिकरणमण्डवं पविसदु अज्जो ।
( एतु एतु आर्यः । इममधिकरणमण्डपं प्रविशतु आर्यः । )

चारुदत्तः---( प्रविश्य समन्तादवलोक्य ।) अहो ! अधिकरणमण्डपस्य परा श्रीः । इह हि—

चिन्तासक्त-निमग्न-मन्त्रि-सलिलं दूतोर्मिशङ्खाकुलं
पर्यन्त-स्थित-चार-नक्र-मकरं नागाश्व-हिंस्राश्रयम् ।
नाना-वाशक-कङ्क-पक्षि-रुचिरं कायस्थ-सर्पास्पदं
नीति-क्षुण्ण-तटञ्च राज-करणं हिंस्रैः समुद्रायते ॥ १४ ॥


काँप रहा है। और यह [ अमंगलसूचक ] दूसरा पक्षी भी बार-बार चिल्ला रहा है। ( यह सभी कुछ ) महाघोर मृत्यु ( या तत्तुल्य ) कष्ट की सूचना दे रहा है, इसमें विचार करने की कोई बात नहीं है ॥ १३ ॥

टीका--अपरमपि अपशकुनमाह-स्खलतीतिभूमौ = पृथिव्याम्, न्यस्तम्= स्थापितम्, चरणम्=पादः, स्खलति=भ्रश्यति, =किन्तु, मही-पृथ्वी, आर्द्रतमा=अत्यार्द्रा, =नैव, वर्तते, पृथिव्या आर्द्रत्वाभावेऽपि चरणस्खलनमनिष्टकारकमिति भावः, नयनम्=वामं चक्षुः, स्फुरति=स्पन्दते, =तथा, वामः=दक्षिणेतरः, बाहुः=भुजः, मुहुः=बारंवारम्, विकम्पते=स्फुरति, अयम्=पुरोवर्त्ती, अपर =अमङ्गलसूचकोऽन्यः, शकुनिः=पक्षी, तावत्=वस्तुतः, नैकशः=मुहुर्मुहुः, विरोति=कुत्सितं शब्दायते, [ इदं सर्वम् ], महाघोरम्=अतिदारुणम्, मृत्युम्=मरणम्, तत्तुल्यकष्टं वा, कथयति= सूचयति, अत्र च=अस्मिन् विषये च, विचारणा=विचारणीयता, संशयो वा, =नैव, वर्तते । एवञ्चैतादृशानिमित्ते सति मम मृत्युर्ध्रुव इति बोध्यम् । अत्रानेकालंकाराणां सांकर्य बोध्यम् । हरिणी वृत्तम्-न समरसला गः षड्वेदैर्हयैर्हरिणी मता ॥ १३ ॥

अर्थ---देवता लोग हर तरह कल्याण करेंगे ।

शोधनक---आइये आर्य, आइये । आर्य इस न्यायालय में प्रवेश करिये ।

अन्वयः--चिन्तासक्त-निमग्न-मन्त्रि-सलिलम्, दूतोर्मिशङ्खाकुलम्, पर्यन्तस्थित-चारनक्रमकरम्, नागाश्वहिंस्राश्रयम्, नानावाशककङ्कपचिरचितम्, कायस्थसर्पास्पदम्, नीतिक्षुण्णतटम्, च, राजकरणम्, हिंस्रैः, समुद्रायते ॥ १४ ॥

शब्दार्थ---चिन्तासक्त-निमग्नमन्त्रिसलिलम् = [ घटना की सत्यता की ] चिन्ता में लगे और डूबे हुये मन्त्री ही जिसमें जल है, दूतोमिशंखाकुलम्=जो दूत-रूपी लहरों ओर शङ्खों से व्याप्त है, पर्यन्तस्थित-चारनक्रमकरम्=जिसमें चारों ओर स्थित गुप्तचररूपी घड़ियाल ओर मगर हैं, नागाश्वहिंस्राश्रयम्=हाथी और घोड़े रूपी हिंसक जीवों का जो आश्रय-स्थान है, नानावाशककंकपक्षिरचितम्=जो

३४ मृ०