मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

५२८ मृच्छकटिकम्

अपि च, इदम्—

स्खलति चरणं भूमौ न्यस्तं न चार्द्रतमा मही स्फुरति नयनं वामो बाहुर्मुहुश्च विकम्पते । शकुनिरपरश्चायं तावद्विरौति हि नैकशः कथयति महाघोरं मृत्युं न चात्र विचारणा ॥ १३ ॥

हुये पेट वाला, मेरे रास्ते को घेर कर लेटा हुआ यह विशाल साँप क्रोध युक्त होकर मेरी ओर आ रहा है ॥ १२ ॥

टीका—अन्यदपि अपशकुनमाह-मयीति । मयि=चारुदत्ते, तस्योपरि इत्यर्थः, विनिहिता=पातिता, दृष्टिः = नेत्रम्, येन सः, भिन्नम् = घृष्टम्, नीलम्=नीलवर्णम्, यत् अञ्जनम् = कज्जलम्, तस्य आभा=कान्तिः इव आभा यस्य सः, अतिकृष्ण इति भावः, स्फुरिता=स्पन्दिता, वितता=विस्तृता, च, जिह्वा=रसना यस्य सः, शुक्लम्= उज्ज्वलम् दंष्ट्राणां चतुष्कम् = चतुष्टयं यस्य सः, जिह्मितः = वक्रीकृतः, आध्मातः= वायुना पूरितः स्फीत इत्यर्थः, कुक्षिः = उदरं यस्य तादृशः, तथा, मे = चारुदत्तस्य, मार्गम्=पन्थानम्, आक्रम्य = व्याप्य, सुप्तः = शयितः वर्तमान इति भावः, अयम्= पुरोवर्ती, भुजगपतिः = नागराजः, विशालसर्प इति भावः, सरोषः = सक्रोधः, सन्, अभिपतति=सम्मुखमागच्छतीत्यर्थः । एवञ्च तादृशसर्पस्य सम्मुखागमनमतीवानिष्ट-सूचकमिति भावः । अत्र स्वभावोक्त्यलंकारः, मालिनी वृत्तम् ॥ १२ ॥

अन्वयः—भूमौ, न्यस्तम्, ( इदम्, ) चरणम्, स्खलति, मही, च, आर्द्रतमा, न, नयनम्, स्फुरति, वामः, बाहुः, च मुहुः, विकम्पते, अयम्, अपरः, शकुनिः, च, तावत्, नैकशः, विरौति, ( इदं सर्वम् ) महाघोरम्, मृत्युम्, कथयति, अत्र, च, विचारणा, न, [ वर्तते ] ॥ १३ ॥

शब्दार्थ—भूमौ=पृथ्वी पर, न्यस्तम्=रखा हुआ, ( इदम्=यह, ) चरणम्=पैर, स्खलति=फिसल रहा है, (किन्तु) च=और, मही=पृथिवी, आर्द्रतमा=अधिक गीली, न=नहीं, है, नयनम्=आँख, (बांयी आँख), स्फुरति=फड़क रही है, च=और, वामः= बाँया, बाहुः = हाथ, मुहुः = बार बार, विकम्पते=कांप रहा है, च =और, अयम्= यह, अपरः = दूसरा, शकुनिः = पक्षी [ अमंगलसूचक पक्षी ] . तावत् = वास्तव में, नैकशः = बार-बार, विरौति=चिल्ला रहा है, [ इदम्=यह, सर्वम् = सभी कुछ ] महाघोरम्=भयानक, मृत्यु = मौत, ( मृत्युतुल्य कष्ट ), कथयति=कह रहा है, अत्र च=और इस विषय में, विचारणा = विचार, न =नहीं ( करना है ) ॥ १३ ॥

अर्थ—और भी, यह— जमीन पर रखा हुआ ( यह ) पैर फिसल रहा है, किन्तु जमीन अधिक गीली ( फिसलने लायक ) नहीं है । ओर ( बाँयी ) आँख फड़क रही है, बाँया हाथ भी