मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 615, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंnavamo'ṅkaḥ ५२७
( पुनरन्यतोऽवलोक्य । ) अये ! कथमयं सर्पः ?
मयि विनिहितदृष्टिर्भिन्ननीलाञ्जनाभः स्फुरित-विततजिह्वः शुक्लदंष्ट्राचतुष्कः । अभिपतति सरोषो जिह्मिताध्मातकुक्षि- र्भुजगपतिरयं मे मार्गमाक्रम्य सुप्तः ॥ १२ ॥
शब्दार्थ--शुष्कवृक्षस्थितः=सूखे पेड़ पर बैठा हुआ, तथा=और, आदित्याभिमुखः = सूर्य की ओर मुह किये हुये, ध्वाङ्क्षः = कौवा, मयि=मेरे ( चारुदत्त के ) ऊपर, वामम्=बांयीं, चक्षुः = आँख, घोरम् = घोररूप से, चोदयते = डाल रहा है, इति = यह, असंशयम्=निश्चित है ॥ ११ ॥
अर्थ—चारुदत्त--( घूमकर और आगे देख कर )
सूखे पेड़ पर बैठा हुआ और सूर्य की ओर मुख किये हुये कौवा मेरे ऊपर बाँयीं आँख भयानक रूप से डाल रहा है, यह निश्चित है ॥ ११ ॥
टीका - पूर्वश्लोकोक्तमेवापशकुनं भङ्ग्यन्तरेण विशदीकृत्याभिदधाति - शुष्केति । शुष्के=नीरसे, पल्लवादिरहिते, वृक्षे=पादपे, स्थितः = आसीनः, तथा=च, आदित्याभिमुखः = सूर्यस्याभिमुखः, ध्वाङ्क्षः = काकः, मयि = चारुदत्ते, वामम्= सव्यम्, चक्षुः = नेत्रम्, घोरम्=भयानकं यथा स्यात् तथा, चोदयते=निक्षिपति, इति, असंशयम्=असन्दिग्धम्, अस्ति । एवञ्च तादृशवायसावलोकनं महदनिष्टकरमिति चारुदत्तस्याशयः । घोरमिदं चक्षुषोऽपि विशेषणं सम्भवतीति बोध्यम् ॥ ११ ॥
अन्वयः--मयि, विनिहितदृष्टिः, भिन्ननीलाञ्जनाभः, स्फुरितविततजिह्वः, शुक्लदंष्ट्राचतुष्कः जिह्मिताध्मातकुक्षिः, मे, मार्गम्, आक्रम्य, सुप्तः, अयम्, भुजगपतिः, सरोषः, अभिपतति ॥ १२ ॥
शब्दार्थ--मयि=मेरे [ = चारुदत्त के ] ऊपर, विनिहितदृष्टिः=आँख गड़ाये हुये, भिन्ननीलाञ्जनाभः = घिसे हुये काले काजल के समान कान्तिवाला, स्फुरित-विततजिह्वः=फैली हुई लम्बी जीभ वाला, शुक्लदंष्ट्राचतुष्कः = सफेद [ चमकती हुई ] चार दाढ़ों वाला, जिह्मिताध्मातकुक्षिः = टेड़े और फूले हुये पेट वाला, तथा, मे=मेरे=चारुदत्त के, मार्गम्=रास्ते को, आक्रम्य = घेर कर, सुप्तः=लेटा हुआ, अयम्=यह, भुजगपतिः=विशाल साँप, सरोषः = गुस्सा के साथ, अभिपतति = मेरी ओर आ रहा है ॥ १२ ॥
अर्थ--( पुनः दूसरी ओर देखकर ) अरे ! क्या यह साँप ?
मेरे ऊपर आंख गड़ाये हुये, घिसे हुये काजल के समान नीले रंगवाला, फैली और हिलती हुई जीभ वाला, सफेद चमकती हुई चार दाढ़ों वाला, टेढ़े और फूले