भारतकोश
मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 611, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 611

नवमोऽङ्कः ५२३

शकारः—शुदं अज्जेहिं ? लिहीअदु एदे अक्खला । चालुदत्तेण शह मम विवादे । ( श्रुतमार्थैः ? लिख्यन्तामेतान्यक्षराणि । चारुदत्तेन सह मम विवादः । )

श्रेष्ठिकायस्थौ—चारुदत्तो मित्तो त्ति णत्थि दोसो । ( चारुदत्तो मित्रमिति नास्ति दोषः । )

अधिकरणिकः—व्यवहारोऽयं चारुदत्तमवलम्बते !

श्रेष्ठिकायस्थौ—एव्वं विअ । ( एवमिव )

अधिकरणिकः—धनदत्त ! ‘वसन्तसेना आर्यचारुदत्तस्य गृहं गतेति’ लिख्यतां व्यवहारस्य प्रथमः पादः । कथमार्थचारुदत्तोऽपि अस्माभिराह्वयितव्यः । अथवा व्यवहारस्तमाह्वयति । भद्र शोधनक ! गच्छ, आर्यचारुदत्तं स्वैरमसम्भ्रान्तमनुद्विग्नं सादरमाहूय ‘प्रस्तावेनाधिकरणिकस्त्वां द्रष्टुमिच्छति’ इति ।


शकार—श्रीमन् ! आप लोगों ने सुना ? इन अक्षरों को लिख लो । चारुदत्त के साथ मेरा मुकदमा है ।

टीका—द्विविधः = द्वौ प्रकारौ यस्य तादृशः, वाक्यानुसारेण = श्रुतवाक्य-प्रतिपादितार्थतात्पर्य्यानुसारेण, अनुद्वेजयन् = वसन्तसेनायाः वधं श्रावयित्वा तस्या उद्वेगं न कारयन्नित्यर्थः, यौवनम् = यौवनजन्यसुखमित्यर्थः, शब्दापयति = आकारयति, अत्र पुगागमश्चिन्त्यः, मोहपरवशम् = किंकर्त्तव्यविमूढम्, थरथरायते = कम्पते, भावमिश्राणाम् = विद्वद्वर्याणाम्, वृद्धकुट्टिनि = वृद्धा = जराग्रस्ता चासौ कुट्टिनी = शम्भली, तत्सम्बुद्धौ रूपम्, परनारी परपुंसा योजने दक्षेति भावः, प्रच्छनीयः = प्रष्टुं योग्यः, बहुत्र ‘पृच्छनीयः’ इति सम्प्रसारणघटितप्रयोगो दृश्यते सोऽशुद्धः कितादिपरत्वाभावात् सम्प्रसारणस्याप्राप्तेः, व्यवहारः = विवादः ।

शब्दार्थ—आह्वायितव्यः = बुलाना चाहिये । स्वैरम् = मन्द मन्द, असम्भ्रान्तम् = बिना घबड़ाहट के, अनुद्विग्नम् = उद्वेगरहित, प्रस्तावेन = किसी प्रसङ्ग से ।

अर्थश्रेष्ठी और कायस्थ—चारुदत्त मित्र हैं, इसमें कोई दोष नहीं है ।

अधिकरणिक—यह विवाद-निर्णय चारुदत्त की अपेक्षा करता है ।

श्रेष्ठी और कायस्थ—ऐसा ही है ।

अधिकरणिक—धनदत्त ! ‘वसन्तसेना आर्य चारुदत्त के घर गयी’ यह मुकदमा की [ बयान की ] पहली पंक्ति लिख लो । क्या हमें चारुदत्त को भी बुलाना चाहिये । अथवा विवादनिर्णय ही उसे बुला रहा है । भद्र शोधनक ! जाओ, आर्य चारुदत्त को धीरे धीरे बिना घबड़ाहट के आदरपूर्वक बुला लाओ—‘प्रसंगवशात् न्यायाधिकारी आपका दर्शन करना चाहते हैं ।’