मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 612, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें५२४ मृच्छकटिकम्
**शोधनकः--**जं अज्जो आणवेदि। (यदार्य आज्ञापयति।) (इति निष्क्रान्तश्चारुदत्तेन सह प्रविश्य च) एदु एदु अज्जो। (एतु एतु आर्यः।)
चारुदत्तः--(विचिन्त्य)
परिज्ञातस्य मे राज्ञा शीलेन च कुलेन च यत्सत्यमिदमाह्वानमवस्थामभिशङ्कते॥ ८॥
**शोधनक--**आपकी जैसी आज्ञा। (यह कह कर निकल कर और चारुदत्त के साथ प्रवेश करके) आइये, आर्य आइये।
**टीका--**धनदत्त=इदं कायस्थलेखकस्य नाम, व्यवहारस्य=विवादस्य, तद्विषयककथनस्य इत्यर्थः, पादः=अंशः, आह्वयितव्यः=आकारयितव्यः, स्वैरम्=धीरम्, असम्भ्रान्तम्=अत्वरम्, अनुद्विग्नम्=अव्याकुलम्, तथा वक्तव्यं येन चारुदत्तः स्वाभाविकीं दशां न परित्यजेदिति तद्भावः, सादरम्=ससम्मानम्, प्रस्तावेन=केनचित् प्रसङ्गेन, कुत्रचित् विवादनिर्णये भवदुपस्थितेरपेक्षणादित्यर्थः।
**अन्वयः--**राज्ञा, कुलेन, शीलेन, च, परिज्ञातस्य, मे, यत्, इदम्, आह्वानम्, तत्, सत्यम्, अवस्थाम्, अभिशङ्कते॥ ८॥
**शब्दार्थ--**राज्ञा = राजा पालक द्वारा, कुलेन=कुलसे, च=और, शीलेन=स्वभावसे, परिज्ञातस्य=अच्छी तरह जाने गये, मे=मेरा, यत्=जो, इदम्=यह, आह्वानम्=बुलावा है, सत्यम्=निश्चितरूप से, अवस्थाम्=दशाको, दरिद्रता को, अभिशङ्कते=सन्दिग्ध कर रहा है, [दरिद्रता के कारण किसी भी दोष को मुझ पर लगाया जाना सम्भव है।] ॥ ८॥
अर्थ--चारुदत्त--(सोंचकर)
राजा (पालक) के द्वारा कुल और आचरण से अच्छी प्रकार परिचित मेरा यह बुलाया जाना सचमुच दरिद्रता के कारण शंका पैदा करता है॥ ८॥
**टीका--**अकारणे राज्ञाऽऽह्वाने वितर्कमाह चारुदत्तः--राज्ञेति। राज्ञा=नृपेण, शीलेन=चरित्रेण, कुलेन=वंशेन, च, परिज्ञातस्य=सुपरिचितस्य, यत् इदम्=साम्प्रतं क्रियमाणम्, आह्वानम् = अकारणाहूतिः, सत्यम् = निश्चितम्, अवस्थाम् = दशाम्, दारिद्र्यम्, अभिशङ्कते=सन्देग्धि। मम दारिद्र्यमभिलक्ष्य कस्मिन्नपि विषये मदीय-दोषं तर्कयति, यतो हि दोषः सहसा दरिद्रमेवाश्रयति, न तु धनिनम्, दारिद्र्यस्य सर्वदोषैकहेतुत्वादिति तद्भावः। पथ्यावक्त्रं वृत्तम्॥ ८॥
**विमर्श--**यहाँ 'आह्वानम्' को कर्तृपद समझना चाहिये। राजा चारुदत्त के बारे में सभी कुछ जानता है। फिर भी बुलाया जाना उसकी गरीबी का अनुचित लाभ उठाने के लिये हो सकता है। क्योंकि गरीब पर सभी दोष मढ़े जा सकते हैं, यह शंका चारुदत्त के मन में उठती है॥ ८॥