भारतकोश
मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 613, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 613

नवमोऽङ्कः ५२५

( सवितर्कं स्वगतम् । )

ज्ञातो हि किन्नु खलु बन्धनविप्रयुक्तो मार्गागतः प्रवहणेन मयाऽपनीतः । चारेक्षणस्य नृपतेः श्रुतिमागतो वा येनाहमेवमभियुक्त इव प्रयामि ॥ ६ ॥

अथवा, किं विचारितेन, अधिकरणमण्डपमेव गच्छामि। भद्र शोधनक ! अधिकरणस्य मार्गमादेशय ।

**अन्वयः--**बन्धनविप्रयुक्तः, मार्गागतः, सः, मया, प्रवहणेन, अपनीतः, खलु, किन्नु, ज्ञातः, वा, चारेक्षणस्य, नृपतेः, श्रुतिम्, आगतः, येन, अहम्, अभियुक्तः, इव, प्रयामि ॥ ६ ॥

**शब्दार्थ--**बन्धनविप्रयुक्तः = कारागार से भागा हुआ, मार्गागतः = सड़क पर आया हुआ, सः = वह, (आर्यक), मया = मेरे (चारुदत्त) के द्वारा, प्रवहणेन = गाड़ी से, अपनीतः = पहुँचा (भगा) दिया गया, खलु = निश्चित रूप से, किन्नु = क्या, ज्ञातः = (लोगों के द्वारा) जान लिया गया, वा = अथवा, चारेक्षणस्य = गुप्तचररूपी नेत्रोंवाले, नृपतेः = राजा के, श्रुतिम् = श्रवण में, आगतः = आगया, येन = जिससे, मै = चारुदत्त, अभियुक्तः = अपराधी, इव = के समान, प्रयामि = जा रहा हूँ ॥ ६ ॥

अर्थ-- (तर्कपूर्वक अपने में)

जेल से भागा हुआ, सड़क पर आया हुआ वह (आर्यक) मैंने (अपनी) गाड़ी से कहीं भगा दिया--यह क्या लोगों को मालूम हो गया ? अथवा गुप्तचर-रूपी नेत्रोंवाले राजा के कान में (समाचार) पहुँच गया जिसके कारण मैं अपराधी के समान जा रहा हूँ ॥ ६ ॥

**टीका--**चारुदत्त आह्वानकारणविषये वितर्कते--ज्ञात इति । बन्धनात्= कारागारात्, **विप्रयुक्तः=**पलायितः, विमुक्तः, ततः, मार्गागतः मार्गे = राजमार्गे, **मार्गात् वा, आगतः=**उपस्थितः, **सः=**आर्यकनामा गोपालपुत्रकः, **मया=**चारुदत्तेन, **प्रवहणेन=**स्वशकटेन, अपनीतः = अपसारितः, स्थानान्तरं प्रापितः, **खलु=**निश्चयेन, **किं नु ज्ञातः=**परिज्ञातः किं नु ? अपि सर्वैः जनैः ज्ञातः, सर्वे जनाः परम्परया ज्ञात्वा राजनं प्रकटितवन्तः किम् ? **वा=**अथवा, **चारेक्षणस्य=**चारचक्षुषः, **नृपतेः=**राज्ञः, **श्रुतिम्=**श्रवणम्, **आगतः=**प्राप्तः, चारैर्मदीयाचारितं श्रुतवान् किम् ? **येन=**येन कारणेन, **अहम्=**चारुदत्तः, **एवम्=**अनेन प्रकारेण, **अभियुक्तः=**अपराधी, **इव=**यथा, **गच्छामि=**व्रजामि, न्यायालये इति शेषः । अत्राभियोगसम्भावनायाः स्फुटत्वा-दुत्प्रेक्षालंकार इति बोध्यम् । वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ ६ ॥

**अर्थ--**अथवा सोंचने से क्या लाभ ? न्यायालय की ओर ही जा रहा हूँ । (प्रकटरूप में) भद्र शोधनक ! न्यायालय का रास्ता बतलाओ ।