भारतकोश
मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 622, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 622

५३४ | मृच्छकटिकम्

अधिकरणिकः--आर्य ! गणिका तव मित्रम् ? ( चारुदत्तो लज्जां नाटयति । )

शकारः--

लज्जाए भीलुदाए या चालित्तं अलिए ! णिगूह्रिदुं ।
शअं मालिअ अत्थकालणा दाणिं गूहदि ण तं हि भट्टके ॥ १७ ॥
( लज्जया भीरुतया वा चारित्रमलीक ! निगूहितुम् ।
स्वयं मारयित्वा अर्थकारणादिदानीं गूहति न तद्धि भट्टकः ॥ १७ ॥ )


लड़की ने अच्छी जगह अपनी जवानी लगाई ।

अधिकरणिक--आर्य ! गणिका आपकी मित्र है ? ( चारुदत्त लज्जा का अभिनय करता है । )

अन्वयः--अलीक ! अर्थकारणात्, स्वयंम्, मारयित्वा, इदानीम्, लज्जया, भीरुतया, वा, चारित्रम्, निगूहितुम्, (चेष्टसे) भट्टकः, तत्, न हि, निगूहति ॥१७॥

शब्दार्थः--रे अलोक ! = रे असत्यवादी, अर्थकारणात् = धन के कारण, स्वयंम् = अपने आप, मारयित्वा = मार कर, लज्जया = लज्जा से, वा = अथवा, भीरु-तया = डर के कारण, चारित्रम् = आचरण = अपने दुष्कृत को, इदानीम् = इस समय ( न्यायालय में ), निगूहितुम् = छिपाने के लिये ( चेष्टसे = चेष्टा कर रहे हो ) किन्तु, भट्टकः = स्वामी अथवा अधिकरणिक, तत् = उस ( तुम्हारे पाप कर्म ) को, न हि = नहीं, गूहति = छिपाता है, ( तुम्हारा पापाचरण छिपा कर मुक्त करना नहीं चाहता है । ) ॥१७॥

अर्थ--शकार--
अरे झूठे ! धन के [ लोभ के ] कारण स्वयं ( वसन्तसेना को ) मार कर लज्जा के कारण अथवा भय के कारण ( अपने ) पाप कर्म को छिपाने के लिये चेष्टा कर रहे हो । किन्तु स्वामी ( राजा, या न्यायाधिकारी ) उसे नहीं छिपाता है । ( तुम्हारा पाप चरित्र छिपा कर छोड़ना नहीं चाहता है । ) ॥१७॥

टीका--गणिकया सह प्रेमप्रकाशने लज्जमानं चारुदत्तमधिक्षिपति शकारः - लज्जयेति । रे अलीक ! = मिथ्यावादिन् !, अर्थस्य = धनस्य, कारणात् = हेतोः, स्वयंम् = आत्मना, मारयित्वा = हत्वा, लज्जया = त्रपया, वा = अथवा, भीरुतया = भयशीलत्वेन, इदानीम् = साम्प्रतं न्यायालये इत्यर्थः, चारित्रम् = चरित्रमेव चारित्रम्, स्वार्थे प्रज्ञादित्वादण् बोध्यः, वसन्तसेनाहत्यारूपं पापकर्म, निगूहितुम् = गोपायितुम्, चेष्टसे = यतसे इति शेषः । भट्टकः = राजा, अधिकरणिको वा, तत् = त्वदीयं पापकर्म, न हि = नैव, निगूहति = आवृणोति, तव पापाचरणं गोपायित्वा नैव त्वां