मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

नवमोऽङ्कः ५३५

**श्रेष्ठिकायस्थौ--**अज्जचारुदत्त ! भणाहि, अलं लज्जाए, ववहाशो क्खु एसो। ( आर्यचारुदत्त ! भण, अलं लज्जया, व्यवहारः खल्वेषः । )

चारुदत्तः--(सलज्जम्) भो अधिकृताः ! मया कथमीदृशं वक्तव्यं यथा गणिका मम मित्रमिति । अथवा यौवनमत्रापराध्यति, न चारित्रम् ।

अधिकरणिकः--

व्यवहारः सविघ्नोऽयं त्यज लज्जां हृदि स्थिताम् ।
ब्रूहि सत्यमलं धैर्यं छलमात्र न गृह्यते ॥ १८ ॥

मोचयितुं यतते इति भावः । 'अलीकम्' इति पाठे तु 'चारित्रम्' इत्यस्य विशेषणं बोध्यम् । अत्र वैतालीयं वृत्तम् ॥ १७ ॥

अर्थ-- श्रेष्ठौ और कायस्थ—आर्य चारुदत्त ! कहो, लज्जा की कोई बात नहीं है यह मुकदमा है ।

चारुदत्त ए न्यायाधिकारियोँ ! मैं ऐसा कैसे कह सकता हूँ कि गणिका मेरी मित्र है । अथवा यहाँ यौवन [ जवानी ] अपराधी है न कि चरित्र ।

**अन्वयः--**अयम्, व्यवहारः, सविघ्नः, अतः, हृदि, स्थिताम्, लज्जाम्, त्यज, सत्यम्, ब्रूहि, धैर्यम्, अलम्, अत्र, छलम्, न गृह्यते ॥ १८ ॥

**शब्दार्थ--**अयम्=यह, व्यवहारः=मुकदमा, सविघ्नः=परेशानियों से भरा हुआ है, ( अतः=इस लिये ), हृदि=हृदय में, स्थिताम्=विद्यमान, लज्जाम्=लाज को, त्यज=छोड़ दो, सत्यम्=सच, ब्रूहि=बोलो, धैर्यम्=धैर्य, अलम्=व्यर्थ है, अत्र=यहाँ न्यायालय में, छलम्=कपट, न=नहीं, गृह्यते=माना जाता है ॥ १८ ॥

अर्थ--अधिकरणिक--
यह मुकदमा परेशानियों से भरा हुआ है, अतः हृदय में विद्यमान लज्जा को छोड़ दो । सच बोलो । धैर्य अनावश्यक है । [ अतः चुप रहना ठीक नहीं है । ] इस न्यायालय में छल-कपट नहीं माना जाता है ॥ १८ ॥

**टीका--**चारुदत्तं वक्तुं प्रेरयन्नाह-व्यवहारेति । अयम्=साम्प्रतं प्रचलितः, व्यवहारः=विवादः, अभियोगविचारः, सविघ्नः=बहुविधसंकट-परिपूर्णः, अस्ति, अतः हृदि=मनसि, स्थिताम्=वर्तमानाम् लज्जाम्=त्रपाम्, त्यज=जहि, सत्यम्=यथार्थम्, ब्रूहि=वद, धैर्यम्=गाम्भीर्यम्, मौनावलम्बनमिति भावः, अलम्=अनावश्यकम्, हानिकरमिति यावत्, अत्र=न्यायालये, छलम्=कपटादिकम्, न=नहि, गृह्यते=स्वीक्रियते। एवञ्च त्वया वास्तविकी घटना वर्णनीया येन शकारकृता-रोपस्य तत्वनिर्णये समर्थाः स्याम इति तदभिप्रायः । पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥ १८ ॥