मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

नवमोऽङ्कः ५१६

अधिकरणिकः---कथं त्वया ज्ञातं यथा खल्वर्थनिमित्तं बाहुपाशेन व्यापादिता ?

शकारः---हंहो ! णूणं शूनशूण्णाए मोघट्ठाण्णाए गोव्वालियाए णिसुत्त-ण्णकेहिं आहलणट्ठाणेहिं तक्केमि । ( हंहो ! नूनं शूनशून्यया मोघस्थानया ग्रीवालिकया निःसुवर्णकैराभरणस्थानैस्तर्कयामि । )

श्रेष्ठिकायस्थौ---जुज्जदि विअ । ( युज्यत इव । )

शकारः---( स्वगतम् ) दिट्ठिआ पच्चुज्जीविदम्हि । अविदमादिके ! ( दिष्ट्या प्रत्युज्जीवितोऽस्मि । अविदमादिके । )

---

अधिकरणिक---तुमने कैसे जाना कि धन के लिये गला दबा कर मार डाला ?

शकार---ओह ! उसकी स्फीत, सूनी और खाली गर्दन के कारण तथा आभूषणों को पहनने के अंगों को आभूषणों से रहित होने के कारण वैसा अनुमान करता हूँ ।

श्रेष्ठी और कायस्थ---ठीक सा ही लगता है ।

शकार---(अपने में) सौभाग्य से मैं फिर जीवित हो गया । सन्तोष की बात है ।

टीका---अपराद्धस्यापि=कृतदोषस्यापि, भगिनीपतिना=आवूत्तेन, क्रीडितुम्=विहारार्थम्, शोधयितुम्=सम्मार्जनादिना स्वच्छं कारयितुम्, दैवयोगेन=संयोगवशात् नगरमण्डनम्=नगरस्याभूषणभूताम्, अर्थकल्यवर्त्तस्य=तुच्छधनस्य, बाहुपाशाभ्यां बलात्कारैर्बलपूर्वकं निष्पीडनम्, व्यवहारपदम्=विवादस्य पदम्, 'न मया मरिते'ति कथनेनेदं प्रतीयते यदनेनैव मारितेति तत्तात्पर्यम्, प्रमादः=अनवधानता, उत्ताम्यता=अस्थिरचित्तेन, उत्पूर्वकात् 'तम्' उत्काङ्क्षायाम् इति धातोः दैवादिकात् शतृप्रत्ययान्तात् तृतीयैकवचने रूपम्, पायसपिण्डारकेण = पायसपिण्ड-भोजन-लुब्धेन=पयः इदं पायसम्, तस्य पिण्डम् ऋच्छति=प्राप्नोति, भुङ्क्ते इति भावः कर्तरि ण्वुल् प्रत्ययः, निर्णाशितः=विनाशितः, मयैव दृष्टा इत्युक्त्वात्मनो निर्दोषतां प्रतिपादयति । व्यापादिता=मारिता, शूनशूनया=स्फीतस्फीतया, क्वचित् शून्य-शूनया आभरणशून्यया स्फीतया चेत्यर्थः, क्वचित् 'पड़िशूणार' प्राकृतस्य परिशून्यया' इति संस्कृतम्, मोघस्थानया=मोघम्=विफलम्, स्थानम्=स्थितिः, तादृशालंकार-विरहादिति भावः, यस्यास्तया, ग्रीवालिकया=ग्रीवया, यद्वा ग्रीवामलति=भूषयति या तया, अल्धातोः कर्तरि ण्वुल्, ग्रैवेयकेनेत्यर्थः 'परिशून्ययेति पाठे बोध्यः, निःसुवर्णकैः=निः=न सन्ति सुवर्णकानि=सौवर्णाभरणानि येषु तथाभूतैः, आभरणस्थानैः=हस्तादिभिरित्यर्थः, तर्कयामि=अनुमिनोमि, प्रत्युज्जीवितः=पुनः जीवनं प्रापितः । अविदमादिके इति हर्षसूचकमव्ययम् ।

विमर्श---'अपराद्धस्यापि न च मे किमपि करिष्यति' यह कह कर शकार अपनी प्रभुता प्रकट करना चाहता है । 'न मया मारिता' यह कहने पर उस