मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 629, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंनवमोऽङ्कः । ५४१
वृद्धा—हदास ! जो तदाणिं णासीकिदं सुवण्णभण्डअं रत्तिं चोरेहिं अवहिदं त्ति तस्स कारणादो चदुस्समुद्दसारभूदं रअणावलिं देदि, सो दाणिं अत्थकल्लवत्तस्स कारणादो इमं अकज्जं करेदि ? हा जादे ! एहि मे पुत्ति ! । ( इति रोदिति । ) हताश ! यस्तदानीं न्यासीकृतं सुवर्णभाण्डकं रात्रौ चोरैरपहृतमिति तस्य कारणात् चतुःसमुद्रसारभूतां रत्नावलीं ददाति, स इदानीमर्थकल्यवर्त्तस्य कारणादिदमकार्यं करोति ? हा जाते ! एहि मे पुत्रि ! )
अधिकरणिकः—आर्यचारुदत्त ! किमसौ पद्भ्यां गता ? उत प्रवहणेनेति ?
क्योंकि जिसने [ समस्त रत्नों का दान करके ] समुद्र को केवल पानी का पुंज ही बना कर [ याचकों द्वारा ] बिना मागें ही धन सम्पत्तियां दे डालीं । कल्याणों का सबसे बड़ा आश्रय वह महात्मा धन के लिये शत्रुओं द्वारा भी न करने योग्य [ स्त्री-हत्यारूपी ] पाप कर्म कैसे कर सकता ॥२२॥
टीका—विविधगुणालंकृतेन चारुदत्तेन वसन्तसेनाया वधः कर्तुं न शक्य इति प्रतिपादयति—कृत्वेति। हि=यतः, येन=चारुदत्तेन, समुद्रम्=सागरम्, उदकानाम्=जलानाम्, उच्छ्रायः=प्राचुर्यम्, पुञ्जम्=तन्मात्रम्, शिष्यते इति शेषः अवशिष्टो यस्य तम्, जलाधारमात्रमित्यर्थः, कृत्वा=विधाय, तदुद्भूतसर्वरत्नानां दानं कृत्वेति भावः, अनपेक्षितानि=अविचारितानि, धनानि=वित्तानि दत्तानि=सुहृद्भ्यो याचकेभ्यश्च समर्पितानि, श्रेयसाम्=कल्याणानाम् एकनिधिः=एकमात्राश्रयः, महात्मा=महाशयः, सः=चारुदत्तः, उदारचेताः, अवैरिजुष्टम्=शत्रुणापि न सेवितम्, पापम्=वसन्तसेनाबधरूपम् कुकर्म, धनार्थम्=धनापहरणार्थम्, कथमिव=कस्मादिव, करिष्यति=विधास्यति, कथमपि नैव विधास्यतीति भावः । अत्रातिशयोक्तिरलंकारः, वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥२२॥
विमर्श—न्यायाधिकारी चारुदत्त की उदारता से सुपरिचित है । चारुदत्त द्वारा धन के लिये वसन्तसेना का वध किया जाना सर्वथा असंभव है ॥२२॥
अर्थ—वृद्धा—अभागे ! जिसने उस समय धरोहर में रखे गये सोने के भाण्ड को 'रात में चोरों ने चुरा लिया' इस कारण चारों समुद्रों ( से घिरी पृथ्वी ) की सारभूत रत्नावली दे दी, वही इस समय कलेवातुल्य धन के लिये इस अनुचित काम को कैसे कर सकता है ? हाय बेटी ! आओ, मेरी पुत्री ! । ( ऐसा कहकर रोने लगती है । )
अधिकरणिक—आर्य चारुदत्त ! वह वसन्तसेना क्या पैदल गयी अथवा गाड़ी से ?