मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 634, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें५४६ | मृच्छकटिकम्
अधिकरणिकः--आर्यचारुदत्त ! सत्यमभिधीयताम् ।
चारुदत्तः--
दुष्टात्मा परगुणमत्सरी मनुष्यो रागान्धः परमिह हन्तुकामबुद्धिः । किं यो वदति मृषैव जातिदोषात् तद् ग्राह्यं भवति न तद्विचारणीयम् ॥ २७ ॥
विपत्ति के समय में, छिद्रेषु=छिद्रों में, छोटे छोटे दोषों में भी, अनर्थाः=अनिष्ट, बहुलीभवन्ति=बहुत अधिक हो जाते हैं ॥२६॥
अर्थ चारुदत्त - ( अपने में ) -
पहले खिलने के समय में ही फूल ( के रस ) को पीने के लिये जिस प्रकार भौंरे टूट पड़ते हैं, उसी प्रकार मनुष्य की विपत्ति के समय छोटे छोटे दोषों में भी बड़े-बड़े अनिष्ट हो जाते हैं ॥२६॥
**टीका--**निर्धनतावशात् शकारकृतारोपे सत्येव वीरकस्य वचनानि अपि ममानिष्टकराण्येवेति प्रतिपादयन्नाह चारुदत्तः=यथैवेति । प्रथमे=आदौकालिके, विकासे=विकसनावसरे, पुष्पम्=पुष्परसमिति भावः, पातुम्=आस्वादयितुम्, भ्रमराः=अलयः, यथैव=येन प्रकारेण, पतन्ति=आक्राम्यन्ति, एवम्=तथैव, मनुष्यस्य=विपद्ग्रस्तस्य जनस्य, विपत्तिकाले=आपत्तिकाले, छिद्रेषु=तुच्छेष्वपि दोषेषु, अनर्थाः=अनिष्टानि, बहुलीभवन्ति=भृशीभवन्ति । तस्य लघुदोषेऽपि महती अनिष्टपरम्परा जायते इति तदभिप्रायः । अत्रोपमालंकारः, उपजातिः वृत्तम् ॥२६॥
अर्थ--अधिकरणिक-आर्य चारुदत्त ! सच सच बतलाइये ।
**अन्वयः--**इह, दुष्टात्मा, परगुणमत्सरी, रागान्धः, परम्, हन्तुकामबुद्धिः, यः, मनुष्यः, जातिदोषात्, मृषा, एव, यत्, वदति, किम्, तत्, ग्राह्यम्, भवति ? तत्, विचारणीयम्, न, [ भवति किम् ] ? ॥ २७ ॥
**शब्दार्थ--**इह=यहाँ [ न्यायालय में या समाज में ], दुष्टात्मा=दुष्ट प्रकृति-वाला, परगुणमत्सरी=दूसरे के गुणों के प्रति ईर्ष्या रखने वाला, रागान्धः=कामान्ध, परम्=दूसरे को, हन्तुकामबुद्धिः=मारने का विचार रखने वाला, यः=जो मनुष्यः=आदमी, जातिदोषात्=अपनी स्वाभाविक दुष्टता के कारण, मृषा=झूठ, एव=ही, यत्=जो, वदति=बोलता है, किम्=क्या, तत्=वह, ग्राह्यम्=स्वीकार करने योग्य, भवति=होता है ? तत्=वह, विचारणीयम्=विचार करने योग्य, न=नहीं [ भवति किम्=होता है क्या ] ? ॥ २७ ॥
अर्थ--चारुदत्त--
यहाँ दुष्टस्वभाव वाला, दूसरे के गुणों के प्रति ईर्ष्या रखने वाला, कामभाव