भारतकोश
मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 638, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 638

५५० मृच्छकटिकम्

प्रेषितश्च मया तद्वार्त्तान्वेषणाय मैत्रेयो वसन्तसेनासकाशं शकटिका-निमित्तञ्च तस्य प्रदत्तान्यलङ्करणानि प्रत्यर्पयितुम् । तत् कथं चिरयते ? ( ततः प्रविशति गृहीताभरणो विदूषकः । )

विदूषकः—पेसिदोम्हि अज्जचारुदत्तेण वसन्तसेणासआसं तहिं अलङ्करणाइं गेण्हिअ, जधा—'अज्जमित्तेअ ! वसन्तसेणाए वच्छो रोहसेणो अत्तणो अलङ्कारेण अलङ्करिअ जणणीसआसं पेसिदो; इमस्स आहरणं दादव्वं, ण उण गेण्हिदव्वं, ता समप्पेहि त्ति ! ता जाव वसन्तसेणासआसं ज्जेव गच्छामि । (परिक्रम्यावलोक्य च, आकाशे ) कधं भावरेभिलो ?


किम्=कथमागतम्, तदेव विवृणोति, अद्य=अस्मिन् दिवसे, मम=मे, सर्वथा निर्दोषस्येत्यर्थः, उपघातः=अनिष्टपातः मृत्युरूपः समागत इति शेषः, एवं मम पतनं भविष्यतीति तु मया पूर्वं न कदापि चिन्तितमासीत्, हा=इदं विषादसूचकमव्ययम्, ब्राह्मणि=इदं स्वपत्न्यः धूतायाः सम्बोधनम्, विमले=निष्कलंके, द्विजकुले=विप्रवंशे, प्रसूता=जाता असि, किन्तु तव पतिः साम्प्रतं कलंकीभूतः मृत्युमुखमुपगच्छतीति कष्टकरमिति भावः, हा=इदमपि विषादसूचकमव्ययम्, रोहसेन=प्रिय पुत्र रोहसेन !, मे=स्वपितुः चारुदत्तस्य, विपत्तिम्=प्राणदण्डरूपां विपदम्, न हि=नैव, पश्यसि=अवलोकयसि त्वं स्वपितुर्मरणविषये न किमपि जानासीति भावः, परव्यसनेन=केवलेन क्रीडनादिना, नित्यम्=प्रत्यहम्, मिथ्या एव=मुधा एव, नन्दसि=सुखमनुभवसि यदा त्वं निजपितुरपराधविषये तद्दण्डविषये च ज्ञास्यसि तदा परमदुःखदुःखसागरे पतिष्यसीति तद्भावः । एवञ्च मित्रं पत्नीं सुतं च सम्बोधयन् स्वव्यथां प्रकटयतीति बोध्यम् । वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥२६॥

शब्दार्थ—तद्वार्त्तान्वेषणाय=उस वसन्तसेना का समाचार मालूम करने के लिये, शकटिकानिमित्तम्=गाड़ी बनवाने के लिये, प्रत्यर्पयितुम्=वापस करने के लिये, चिरयते=देर कर रहा है, गृहीताभरणः=गहने लिये हुये, जननीसकाशम्=माता धूता के पास, समुद्विग्नः=बहुत दुखी, लक्ष्यसे= दिखाई पड़ रहे हो, अधिकरणमण्डपे=न्यायालय में, शब्दायितः=बुलाया गया है, अल्पेन कार्येण=छोटा काम, साधारण बात, स्वस्ति=कल्याण, क्षेम=कुशल, उद्विग्न उद्विग्नः=बहुत अधिक परेशान ।

अर्थ—मैंने उसका समाचार जानने के लिये वसन्तसेना के पास मैत्रेय को भेजा है और गाड़ी बनवाने के लिये उसके द्वारा दिये गये गहनों को वापस करने के लिये [भेजा है] । तो वह क्यों देर कर रहा है ।

( इसके बाद गहने पकड़े हुए विदूषक का प्रवेश होता है । )

अर्थ—विदूषक—आर्य चारुदत्त के द्वारा मुझे आभूषणों को लेकर वहाँ वसन्तसेना के पास भेजा गया है [और यह कहा गया है]—'आर्य मैत्रेय ! वसन्तसेना द्वारा