मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

४५६ मृच्छकटिकम्

अधिकरणिकः--कष्टं भोः ! कष्टम् ।

अङ्गारकविरुद्धस्य प्रक्षीणस्य बृहस्पतेः । ग्रहोऽयमपरः पार्श्वे धूमकेतुरिवोत्थितः ॥ ३३ ॥

---

**शब्दार्थः--**नृपतेः=राजा की [ राजा के पुरुषों की ], चक्षुः= आँख, दुर्बलम्= कमजोर होती है, एतत्=यह, तत्त्वम्=वास्तविकता, न=नहीं, निरीक्षते=देखती है, ( अतः=इसलिये ) केवलम्=केवल, दैन्यम्=दीनता [ से युक्त ], वदतः=बोलते हुये [मम=मेरा], अश्लाघ्यम्=निन्दनीय, मरणम्=मौत, भवेत्=हो जायगी ॥ ३२ ॥

अर्थ-चारुदत्त-मित्र !

राजा [ से सम्बद्ध व्यक्तियों ] की आँख कमजोर होती है। वह इस वास्तविकता को नहीं देख पाती है। केवल दीनतायुक्त वचन बोलना तो मेरा मरण ही होगा। [ अतः दीन वचन नहीं बोलूंगा ] ॥ ३२ ॥

**टीका-**तत्त्वनिरीक्षणासमर्थस्य राज्ञः तत्सम्बन्धिनां च पुरतो दीनवचनं मृत्युतुल्यं भवति, अतोनाहं तादृशं वच्मीति प्रतिपादयितुमाह-दुर्बलमिति । नृपतेः=राज्ञस्तत्सम्बन्धिनश्च, चक्षु;=नेत्रम्, दुर्बलम्=अशक्तम्, अत एतत्=राजचक्षुः, यद्वा भूतं वास्तविकं घटनाक्रमम्, तत्त्वम्=याथार्थ्यम्, न=नैव, निरीक्षते=पश्यति, दैन्यम्=दीनतामयम्, वदतः=कथयतः, मम केवलम अश्लाघ्यम्=निन्दनीयम्, मरणम्=मृत्युः, भवेत्=सम्पद्येत । एवञ्च एतेषां समक्षं दीनभाषणानि केवलं निन्दाजनकानि मृत्युतुल्यानि एव सन्ति, न तु तत्त्वज्ञान-साधकानीति बोध्यम् । पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥३२॥

**अन्वयः--**अङ्गारकविरुद्धस्य, प्रक्षीणस्य, बृहस्पतेः, पार्श्वे, धूमकेतुः, इव, अयम्, अपरः, ग्रहः उत्थितः ॥ ३३ ॥

**शब्दार्थ--**अङ्गारकविरुद्धस्य=मंगल जिसका विरोधी है ऐसे, प्रक्षीणस्य=दुर्बल, बृहस्पतेः=बृहस्पति के, पार्श्वे= समीप में, धूमकेतुः, इव=धूमकेतु के समान, अयम्=यह, अपरः=दूसरा ग्रहः=ग्रह, उत्थितः=निकला, प्रकट हुआ, है ॥३३॥

अर्थ--अधिकरणिक-- हाय ! कष्ट है कष्ट ।

मंगल जिसका विरोधी है ऐसे अतिक्षीण शक्तिवाले बृहस्पति के समीप में धूमकेतु [ ग्रहविशेष ] के समान यह दूसरा ग्रह प्रकट हुआ है ॥३३॥

**टीका--**पूर्वमेव सिद्धापराधस्य चारुदत्तस्य मृत्युदण्डसाधने विदूषककक्षपतिताभूषणानि हेतुभूतानीति प्रतिपादयत्यधिकरणिकः -अङ्गारकेति । अङ्गारकः=मङ्गलग्रहः, विरुद्धः=विरोधीभूतः यस्य तस्य 'वाऽहिताग्न्यादिषु' इति सूत्रेण 'विरुद्ध' शब्दस्य परनिपातः, प्रक्षीणस्य=दुर्बलस्य, रवेरस्तांशगतत्वेन नीचस्थत्वेन वा स्वशक्तिहीनस्येत्यर्थः, बृहस्पतेः=सुरगुरोः, पार्श्वे=समीपे, धूमकेतुः इव=उत्पातसूचकग्रहविशेष इव, अयम्=पुरोवर्ती, अपरः=अन्यः कश्चिद् ग्रहः उत्थितः=उद्गतः ।