मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

नवमोऽङ्कः ५५५

---

अत्थकल्लवत्तश्श कालणादो एशा मालिदा वावादिता अ । (प्रेक्षन्तां प्रेक्षन्ता- मार्याः ! एते खलु तस्यास्तपस्विन्या अलंकाराः ।) (अस्य अर्थकल्यवर्त्तस्य कारणा- देषा मारिता व्यापादिता च ।)

(अधिकृताः सर्वेऽधोमुखाः स्थिताः ।)

चारुदत्तः-- (जनान्तिकम् )

अयमेवंविधे काले दृष्टो भूषणविस्तरः ।
अस्माकं भाग्यवैषम्यात् पतितः पातयिष्यति ॥ ३१ ॥

विदूषकः--भो ! कीस भदत्थं ण णिवेदीअदि ? (भोः ! किमर्थं भूतार्थो न निवेद्यते ? )

चारुदत्तः--वयस्य !

दुर्बलं नृपतेश्चक्षुर्नैतत् तत्त्वं निरीक्षते ।
केवलं वदतो दैन्यमश्लाघ्यं मरणं भवेत् ॥ ३२ ॥

---

देखिये—ये ही उस बेचारी (वसन्तसेना) के गहने हैं । (चारुदत्त को लक्षित करके) इसी धनरूपी तुच्छ कलेवा के कारण वह मारी गयी, मारी गयी ।

(सभी न्यायाधिकारी मुख नीचा करके बैठ जाते हैं ।)

अन्वयः—एवम्विधे, काले, अस्माकम्, भाग्यवैषम्यात्, पतितः, दृष्टः, अयम्, भूषणविस्तरः पातयिष्यति ॥ ३१ ॥

शब्दार्थः--एवम्विधे=इस प्रकार के, काले=समय में, अस्माकम्=हमलोगों के, भाग्यवैषम्यात्=भाग्य के विपरीत होने से, पतितः=गिरा हुआ, दृष्टः= [ सभी के द्वारा ] देखा गया, अयम्=यह, भूषणविस्तरः=गहनों का समूह, पातयिष्यति=[ हम लोगों को ] गिरा देखा ॥ ३१ ॥

अर्थ-चारुदत्त-(जनान्तिक) ऐसे समय में हमलोगों के भाग्य के विपरीत होने से [तुम्हारी काँख से ] गिरा हुआ [सभी के द्वारा] देखा गया यह गहनों का समूह [हमलोगों को] गिरादेगा ॥३१॥

टीका—विदूषकस्य कक्षात्पतितमाभूषणसमूहं दृष्ट्वा चारुदत्तः स्वविनाशस्या- पशकुनं चिन्तयन् खेदं व्यनक्ति-अयमिति । एवम्विधे=ईदृशे, काले=समये, अस्माकं भाग्यवैषम्यात्=दौर्भाग्यात, पतितः=विदूषकस्य कक्षदेशात् भूमौ निपतितः, अतएव, दृष्टः=विलोकितः, सर्वैरिति शेषः, अयम्=पुरो दृश्यमानः, भूषणविस्तरः=अलङ्कार- समूहः, पातयिष्यति=विनाशयिष्यति मामित्यर्थः । एवञ्च निरपराधस्यापि मे विनाशाय इमानि भूषणानि हेतुत्वमुपगतानीति तद्भावः, पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥ ३१ ॥

**अर्थ-विदूषक-**अरे ! बीती बात क्यों नहीं कह देते ?

अन्वयः--नृपतेः, चक्षुः, दुर्बलम्, एतत्, तत्त्वम्, न, निरीक्षते, (अतः), केवलम्, दैन्यम्, वदतः, [ मम ], अश्लाघ्यम्, मरणम्, भवेत् ॥ ३२ ॥