भारतकोश
मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 648, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 648

५६० | मृच्छकटिकम्

( सत्येन सुखं खलु लभ्यते सत्यालापी न भवति पातकी ।
सत्यमिति द्वे अपि अक्षरे मा सत्यमलीकेन गूहय ॥ ३५ ॥ )

**चारुदत्तः—**आभरणानि आभरणानीति न जाने, किन्त्वस्मद्गृहादानीतानीति जाने।

**शकारः—**उज्जाणं पवेशिअ पढमं मालेशि, कवड-कावेड़ि-आए शम्पदं णिगूहेशि ! (उद्यानं प्रवेश्य प्रथमं मारयसि, कपट-कापटिकया साम्प्रतं निगूहसि ।)

**अधिकरणिकः—**आर्यचारुदत्त ! सत्यमभिधीयताम् ।

इदानीं सुकुमारेऽस्मिन् निःशङ्कं कर्कशाः कशाः ।
तव गात्रे पतिष्यन्ति सहास्माकं मनोरथैः ॥ ३६ ॥


खलु=यह निश्चित है, सत्यालापी=सच बोलने वाला, पातकी=पापी, =नहीं, भवति होता है, सत्यम्=सत्य, इति=ये, द्वे अपि=दो भी, अक्षरे=अक्षरों को, अलीकेन=असत्य से, मा=मत, गूहय=छिपाओ ॥ ३५ ॥

**अर्थ—श्रेष्ठौ और कायस्थ—**आर्य चारुदत्त ! यहाँ सच बोलना चाहिये। देखो, देखो—

सच [ बोलने ] से सुख मिलता है, यह निश्चित है। सच बोलने वाला पाप में नहीं गिरता है। 'सत्य' इन दो भी अक्षरों को असत्य से मत छिपाओ ॥ ३५ ॥

**टीका—**चारुदत्तेनोक्तम् 'एवं गतानि, आं इदम्' इति अस्पष्टं वचनमाकर्ण्य तौ सत्यं भाषयितुं प्रेरयन्तावाहतुः—सत्येनेति । सत्येन=सत्यभाषणेनेत्यर्थः, सुखम्=आनन्दः, लभ्यते=प्राप्यते, जनैरिति शेषः, खलु=इदं निश्चितम्, सत्यालापी=सत्यवक्ता, पातकी=पापग्रस्तः, =नैव, भवति=जायते, सत्यम् इति=इदं स्वरूपबोधकम्, द्वे अपि=द्वयक्षरमात्रम्, अपि, अलीकेन=असत्येन, मा=नैव, गूहय=गोपाय । एवञ्च न्यायालये भय परित्यज्य सत्यमेव वक्तव्यमिति तद्भावः । वैतालीय वृत्तम् ॥ ३५ ॥

**अर्थ—चारुदत्त—**गहने, गहने [ वे ही ] हैं—यह तो नहीं जानता हूँ किन्तु हमारे घर से लाये गये हैं—यह जानता हूँ ।

**शकार—**पहले तो बगीचे में ले जाकर मार डाली है और अब कपटपूर्वक छिपा रहे हो ?

**अन्वयः—**इदानीम्, सुकुमारे, अस्मिन्, तव, गात्रे, कर्कशाः, कशाः, अस्माकम्, मनोरथैः, सह, निःशङ्कम्, पतिष्यन्ति ॥ ३६ ॥

**शब्दार्थः—**इदानीम्=इस समय, सुकुमारे=अति कोमल, अस्मिन्=इस, तव=तुम्हारे, गात्रे=शरीर पर, कर्कशाः=कठोर, कशाः=कोड़े, अस्माकम्=हम लोगों के, मनोरथैः=मनोरथों के, सह=साथ, निःशङ्कम्=निश्चितरूप से, पतिष्यन्ति=गिरेंगे, पड़ेंगे ॥ ३६ ॥